☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Iqlim, uni belgilovchi omillar va iqlim o‘zgarishi

Darslar 30–32 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
30

Iqlim

Darslik, 67–68-betlar
MaqsadOb-havo va iqlim farqini, iqlimning ikki asosiy tipini va Yerning iqlim mintaqalarini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
ob-havo · weatheriqlim · climatedengiz iqlimi · maritime (sea) climatekontinental iqlim · continental climate
Tushuntirish

Ob-havo – troposferaning biror joyda ayni paytdagi yoki ma’lum vaqtdagi (sutka, hafta, oy, fasl) holati; u tez-tez o‘zgaradi. Iqlim esa ob-havoning biror joyga xos ko‘p yillik rejimidir. Iqlimning ikki asosiy tipi bor: dengiz iqlimi – dengizga yaqin joylarda qishi iliq, yozi salqin va yog‘in ko‘p; kontinental iqlim – qishi sovuq, yozi issiq va yog‘in kam. Ekvatordan qutblarga qarab havo sovib boradi, shuning uchun Yer yuzida iqlim mintaqalari hosil bo‘ladi. Asosiy mintaqalar: ekvatorial (yil bo‘yi issiq va seryomg‘ir, harorat taxminan +24…+26 °C), tropik (issiq, quruq), mo‘tadil (to‘rt fasl aniq), qutbiy (yil bo‘yi sovuq). Oraliq mintaqalar: subekvatorial, subtropik, subarktika va subantarktika. Asosiy mintaqalarda yil bo‘yi bir xil havo massalari, oraliqlarida esa fasllar bo‘yicha o‘zgarib turadigan havo massalari hukmron. Kitobga ko‘ra O‘zbekistonning katta qismi mo‘tadil, janubiy qismi subtropik mintaqada joylashgan.

Namunalar
«Bugun Toshkentda yomg‘ir yog‘moqda» – ob-havo. «Toshkentda yozi issiq va quruq, qishi sovuq» – iqlim (ko‘p yillik tavsif).
Kunlik kuzatuv: 08:00 da +10 °C, 14:00 da +20 °C, 20:00 da +14 °C – bu bitta kunning ob-havosi. Ko‘p yillik o‘rtacha haroratlar va yog‘inlar esa iqlimni beradi.
Sinfda faoliyat

Ob-havo kundaligi: 7 kun davomida har kuni bir vaqtda (masalan, 14:00 da) soyada havo haroratini termometr bilan o‘lchang, bulutlilik (ochiq, yarim bulutli, bulutli), shamol (kuchsiz, o‘rtacha, kuchli) va yog‘inni belgilang. Haroratni grafikda chizing va o‘rtacha haroratni hisoblang. Xavfsizlik: simobli termometr o‘rniga spirtli yoki elektron termometr ishlating; termometrni to‘g‘ridan-to‘g‘ri quyoshda qoldirmang; tashqarida ishlaganda kattalar ko‘rsatmasiga amal qiling.

Mashq
1
Ob-havo va iqlim farqini bir gapda ayting.
2
Dengiz va kontinental iqlimni taqqoslang.
3
Asosiy to‘rtta iqlim mintaqasini ayting.
4
Nega ekvatordan qutblarga tomon havo sovib boradi?