ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Iqlim, uni belgilovchi omillar va iqlim o‘zgarishi

Darslar 30–32 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
30

Iqlim

Darslik, 67–68-betlar
MaqsadOb-havo va iqlim farqini, iqlimning ikki asosiy tipini va Yerning iqlim mintaqalarini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
ob-havo · weatheriqlim · climatedengiz iqlimi · maritime (sea) climatekontinental iqlim · continental climate
Tushuntirish

Ob-havo – troposferaning biror joyda ayni paytdagi yoki ma’lum vaqtdagi (sutka, hafta, oy, fasl) holati; u tez-tez o‘zgaradi. Iqlim esa ob-havoning biror joyga xos ko‘p yillik rejimidir. Iqlimning ikki asosiy tipi bor: dengiz iqlimi – dengizga yaqin joylarda qishi iliq, yozi salqin va yog‘in ko‘p; kontinental iqlim – qishi sovuq, yozi issiq va yog‘in kam. Ekvatordan qutblarga qarab havo sovib boradi, shuning uchun Yer yuzida iqlim mintaqalari hosil bo‘ladi. Asosiy mintaqalar: ekvatorial (yil bo‘yi issiq va seryomg‘ir, harorat taxminan +24…+26 °C), tropik (issiq, quruq), mo‘tadil (to‘rt fasl aniq), qutbiy (yil bo‘yi sovuq). Oraliq mintaqalar: subekvatorial, subtropik, subarktika va subantarktika. Asosiy mintaqalarda yil bo‘yi bir xil havo massalari, oraliqlarida esa fasllar bo‘yicha o‘zgarib turadigan havo massalari hukmron. Kitobga ko‘ra O‘zbekistonning katta qismi mo‘tadil, janubiy qismi subtropik mintaqada joylashgan.

MintaqaXususiyati
Ekvatorialyil bo‘yi issiq va yomg‘irli (+24…+26 °C)
Tropikissiq, quruq
Mo‘tadilto‘rt aniq fasl
Qutbyil bo‘yi sovuq
Oraliq mintaqalarsubekvatorial, subtropik, subarktik, subantarktik: havo massalari fasllar bilan almashadi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab kuz bayramini ochiq havoda o‘tkazishni rejalashtirmoqda. Oktyabr odatda quruq bo‘ladi, bu iqlim, shuning uchun sana tanlandi. Bayramdan bir hafta oldin esa o‘sha kunlar uchun ob-havo bashoratiga qarab, so‘nggi qarorni qabul qilishadi.

Kim ishlatadi

Dehqon ekish vaqtini iqlimga qarab rejalashtiradi, meteorolog ob-havoni bashorat qiladi, me’mor binoni joyning iqlimiga moslab loyihalaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bugungi ob-havoni bir qatorda yozing, so‘ng yilning shu faslida joyingizda odatda qanday bo‘lishi haqida bir jumla qo‘shing.

Namunalar
«Bugun Toshkentda yomg‘ir yog‘moqda» – ob-havo. «Toshkentda yozi issiq va quruq, qishi sovuq» – iqlim (ko‘p yillik tavsif).
0510152008:0014:0020:00°CHarorat
Kunlik kuzatuv: 08:00 da +10 °C, 14:00 da +20 °C, 20:00 da +14 °C – bu bitta kunning ob-havosi. Ko‘p yillik o‘rtacha haroratlar va yog‘inlar esa iqlimni beradi.
Sinfda faoliyat

Ob-havo kundaligi: 7 kun davomida har kuni bir vaqtda (masalan, 14:00 da) soyada havo haroratini termometr bilan o‘lchang, bulutlilik (ochiq, yarim bulutli, bulutli), shamol (kuchsiz, o‘rtacha, kuchli) va yog‘inni belgilang. Haroratni grafikda chizing va o‘rtacha haroratni hisoblang. Xavfsizlik: simobli termometr o‘rniga spirtli yoki elektron termometr ishlating; termometrni to‘g‘ridan-to‘g‘ri quyoshda qoldirmang; tashqarida ishlaganda kattalar ko‘rsatmasiga amal qiling.

Mashq
1
Ob-havo va iqlim farqini bir gapda ayting.
2
Dengiz va kontinental iqlimni taqqoslang.
3
Asosiy to‘rtta iqlim mintaqasini ayting.
4
Nega ekvatordan qutblarga tomon havo sovib boradi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBochka tagiga qaysi taxta?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →