☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Energiyani tejash va energiya almashinuvi

Darslar 77–79 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
77

Energiyani tejash

Darslik, 169–170-betlar
MaqsadQuvvat va energiya sarfini bog‘laydi (E = P × t), cho‘g‘lanma va LED lampochkalarni taqqoslaydi va energiyani tejash usullarini sanaydi.
Yangi so‘zlar
quvvat (vatt, W) · power (watt)energiya sarfi (W·soat) · energy use (watt-hour)tejamkorlik · economy, savingkutish rejimi · standby mode
Tushuntirish

Energiyani tejash – energiyadan isrof qilmasdan, oqilona foydalanish; u pulni tejaydi va atrof-muhitni asraydi, chunki kamroq yoqilg‘i yoqiladi. Asbobning quvvati (P) 1 soniyada qancha energiya sarflashini ko‘rsatadi, birligi – vatt (W). Sarflangan energiya E = P × t formulasi bilan topiladi; uni vatt-soat (W·h) yoki kilovatt-soat (kW·h) bilan o‘lchaydilar: 1 kW·h = 1000 W·h. Cho‘g‘lanma lampochkaning ko‘p energiyasi issiqlikka ketadi, LED lampochkada esa asosan yorug‘likka aylanadi; 10 W li LED lampochka 60 W li cho‘g‘lanma lampochka kabi yoritadi va 6 marta kam energiya sarflaydi. Tejash usullari: kerak bo‘lmasa chiroq, televizor va kompyuterni o‘chirish; kutish rejimidagi asboblarni rozetkadan uzish (ular ham oz-moz energiya iste’mol qiladi); konditsioner ishlayotganda oynalarni yopiq tutish; jo‘mrakni yopish, issiq suvni tejash; energiya tejamkor sinfidagi (A, A+ va shu kabi) jihozlarni tanlash; derazalar va eshiklarni zichlash. Xavfsizlik: rozetkaga ortiqcha yuk ulamang va o‘chirish uchun nam qo‘l bilan sim yoki vilkadan ushlamang.

Namunalar
5 soat yonganda: cho‘g‘lanma 60 × 5 = 300 W·h, LED 10 × 5 = 50 W·h. Tejam: 300 − 50 = 250 W·h.
100 W li asbob 10 soat ishlasa: 100 × 10 = 1000 W·h = 1 kW·h energiya sarflaydi.
Sinfda faoliyat

Uy energiya auditi: uyingizdagi 5 ta elektr asbobning quvvatini (yorlig‘idan) va kuniga necha soat ishlashini yozing; har biri uchun sarf E = P × t ni hisoblang va eng ko‘p energiya sarflaydigan asbobni toping. Xavfsizlik: asboblarni rozetkadan faqat vilkadan ushlab uzing; kattalar nazoratida ishlang; elektr jihozlarini ochmang.

Mashq
1
Energiya sarfi formulasini yozing.
2
60 W li cho‘g‘lanma lampochka 5 soat yonsa, 10 W li LED 5 soat yonganiga nisbatan necha W·h ko‘p energiya sarflaydi?
3
2000 W li asbob 3 soat ishlasa, necha W·h energiya sarflaydi?
4
Nega televizorni kutish rejimida qoldirmaslik kerak?