ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Yorug‘lik, linzalar va prizma

Darslar 71–73 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
71

Yorug‘lik hodisalari

Darslik, 157–158-betlar
MaqsadYorug‘lik manbalarini, yorug‘likning tarqalishi, qaytishi va sinishini bayon qiladi va ularga oid hisoblarni bajaradi.
Yangi so‘zlar
yorug‘lik manbai · light sourceqaytish · reflectionsinish · refractionsoya · shadow
Tushuntirish

Quyosh, lampa, olov – yorug‘lik manbalari, Oy va kitob esa o‘zi yorug‘lik chiqarmaydi, faqat unga tushgan yorug‘likni qaytaradi va shu sababli ko‘rinadi. Bir jinsli muhitda yorug‘lik to‘g‘ri chiziq bo‘ylab tarqaladi, shuning uchun yorug‘lik o‘tmaydigan jismdan soya hosil bo‘ladi. Yorug‘likning tezligi vakuumda taxminan 300 000 km/s. Qaytish qonuni: tushish burchagi qaytish burchagiga teng. Yassi ko‘zguda tasvir jism kattaligida bo‘ladi, ko‘zgu ortida jism ko‘zgudan qanchalik uzoqda bo‘lsa, shunchalik masofada ko‘rinadi, o‘ng va chap tomonlari almashgan bo‘ladi. Yorug‘lik bir muhitdan (masalan, havodan) boshqasiga (suvga) o‘tganda yo‘nalishini o‘zgartiradi – bu sinish. Shu sababli suv ichidagi qalam singan, hovuz tubi esa yaqin va sayoz ko‘rinadi (haqiqiy chuqurlikning taxminan 3/4 qismidek). Quyosh yorug‘ligi o‘simlik fotosintezi uchun energiya beradi. Xavfsizlik: Quyoshga, lazer nuriga yoki ko‘zguda aks etgan Quyosh nuriga to‘g‘ridan-to‘g‘ri qarash ko‘zga zarar yetkazadi.

αγβhavosuv
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Kechqurun velosipedchining sumkasi yoki g‘ildiragiga o‘rnatilgan qaytargich mashina chiroqlari nurini qaytaradi. Haydovchi uzoqdan yorqin nuqtani payqab, ehtiyotkorlik bilan o‘tadi. Bu yorug‘likning qaytishidan foydalanish.

Kim ishlatadi

Haydovchi yon ko‘zgu orqali orqadagi yo‘lni ko‘radi, optik muhandis yorug‘lik asboblarini yaratadi, fotograf yorug‘lik va soyaga qarab suratga oladi.

Bugun sinab ko‘ring

Deraza yorug‘ida qo‘lingizdan devorga soya tushiring va qo‘lni devordan uzoqlashtirib-yaqinlashtirib, soya kattaligi qanday o‘zgarishini kuzating.

Namunalar
Quyosh nuri Yergacha 150 000 000 km ni 300 000 km/s tezlik bilan bosib o‘tadi: 150 000 000 : 300 000 = 500 s, ya’ni taxminan 8 minut 20 soniya.
4 m3 msuv sathihaqiqiyko‘rinadigan
Hovuzning haqiqiy chuqurligi 4 m bo‘lsa, tepadan tik qaraganda u taxminan 4 × 3 : 4 = 3 m chuqurlikdek ko‘rinadi. Shuning uchun notanish suvga sho‘ng‘imang.
Sinfda faoliyat

Tanga tajribasi: kosa tubiga tanga yopishtiring. Tanga ko‘rinmay qoladigan joydan qarab turib, kosaga bir tekis suv quyilishini so‘rang: tanga yana ko‘rinadi (yorug‘lik sinishi). Qaytish: kichik ko‘zgudan stol chiroqi nurini devorga yo‘naltirib, tushish va qaytish burchaklarini chizg‘ich va transportir bilan taqqoslang. Xavfsizlik: ko‘zguni hech qachon Quyosh yoki ko‘zga yo‘naltirmang; sinib ketmaydigan ko‘zgudan foydalaning; suvni to‘kmang.

Mashq
1
Qaytish qonunini ayting.
2
Yorug‘lik 300 000 km/s tezlik bilan 600 000 km ni necha soniyada o‘tadi?
3
Nima uchun Oyni biz ko‘ramiz, garchi u o‘zi yorug‘lik chiqarmasa ham?
4
Nima uchun suv ichidagi qalam singan ko‘rinadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliEski g‘ishtdan doira gulzorHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →