Vatanimizning muhofaza etiladigan tabiiy obyektlari
Noyob tabiiy obyektlarni saqlash, o‘simlik va hayvonlarni asrash hamda tabiiy boyliklardan oqilona foydalanish uchun alohida muhofaza etiladigan hududlar tashkil qilinadi. Qo‘riqxonada xo‘jalik faoliyati taqiqlangan: tabiat o‘z holicha saqlanadi va u faqat ilmiy maqsadda o‘rganiladi. Milliy bog‘da noyob tabiat saqlanadi, lekin hududning bir qismida dam olish, ekskursiya va ayrim xo‘jalik turlariga ruxsat beriladi; O‘zbekistonda Zomin va Ugom-Chatqol milliy tabiat bog‘lari mashhur. Biosfera rezervatida biologik rang-baranglik saqlanadi va ayrim faoliyat (masalan, turizm) mumkin; Quyi Amudaryo biosfera rezervati shunday. Buyurtmaxona (zakaznik)da ayrim tur yoki obyekt asraladi, qolgan joyda tabiatga kuchli zarar bermaydigan xo‘jalik faoliyatiga ruxsat bor. Qizil kitob – yo‘qolib ketish xavfi ostidagi o‘simlik va hayvon turlari ro‘yxati va ularni asrash choralari; O‘zbekiston Qizil kitobi ikki jilddan iborat: «O‘simliklar» va «Hayvonlar». Unga, masalan, qor qoploni, Buxoro bug‘usi va Surxon tog‘ takasi (markhur) kabi turlar kiritilgan.
| Hudud | Xususiyati |
|---|---|
| Qo‘riqxona | xo‘jalik faoliyati taqiqlangan; faqat ilmiy o‘rganish |
| Milliy bog‘ | dam olish va ekskursiya mumkin (Zomin, Ugom-Chatqol) |
| Biosfera qo‘riqxonasi | biologik xilma-xillik; turizm mumkin (Quyi Amudaryo) |
| Buyurtma qo‘riqxona | ma’lum tur yoki obyektni himoya qiladi |
| Qizil kitob | yo‘qolish xavfidagi turlar; 2 jild: «O‘simliklar», «Hayvonlar» |
Tog‘ sayrida bola kamyob gulni uzmay, uni rasmga oldi. Gul joyida qolsa, urug‘ hosil qiladi va kelasi yil yana o‘sadi. Qizil kitobga kiritilgan turlarni shunday asrash mumkin.
Qo‘riqxona inspektori kamyob turlarni muhofaza qiladi, botanik o‘simliklar sonini kuzatadi, sayyohlik yo‘lboshchisi turistlarga tabiatni asrash qoidalarini tushuntiradi.
Gul yoki o‘simlikni ko‘rsangiz, uzmasdan rasmga oling yoki daftarga chizib qo‘ying.
Jadval to‘ldirish: to‘rt ustunli jadval chizing (qo‘riqxona, milliy bog‘, biosfera rezervati, buyurtmaxona) va «xo‘jalik faoliyati», «asosiy maqsad», «O‘zbekistondan misol» qatorlarini to‘ldiring. So‘ng sinfda Qizil kitobdagi bitta tur haqida 2 ta jumla aytib bering. Xavfsizlik: tabiatda hayvonlarga yaqinlashmang, ularni ovlamang va o‘simliklarni uzmang.