ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Harorat amplitudasi va biosfera

Darslar 52–53 · 2 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
52

Amaliy mashg‘ulot. Havo haroratining sutkalik va yillik amplitudasini aniqlash

Darslik, 116-bet
MaqsadHarorat jadvalidan grafik chizadi hamda sutkalik va yillik amplitudani hisoblaydi.
Yangi so‘zlar
amplituda · range (highest minus lowest)grafik · graphkoordinata o‘qlari · coordinate axessutkalik / yillik · daily / annual
Tushuntirish

Havo harorati sutka davomida ham, yil davomida ham o‘zgaradi. Sutkada u odatda tushdan keyin soat 14–15 larda eng yuqori, tong otishidan oldin esa eng past bo‘ladi. Grafik chizish uchun gorizontal o‘qqa vaqtni, vertikal o‘qqa haroratni qo‘yamiz, har bir o‘lchovni nuqta bilan belgilaymiz va nuqtalarni tutashtiramiz. Haroratning amplitudasi – eng yuqori va eng past haroratlar farqi: amplituda = eng yuqori − eng past. Sutka davomidagi farq sutkalik amplituda, yil davomidagi (eng issiq va eng sovuq oylar o‘rtacha harorati) farq yillik amplituda deyiladi. Manfiy son ayrilganda uni qavsga olamiz: 28 − (−3) = 31. Amplituda kichik bo‘lsa, iqlim yumshoq (dengiz bo‘yida), katta bo‘lsa – keskin (dengizdan uzoqda, cho‘llarda).

★Esda tuting
Amplituda = eng yuqori harorat − eng past harorat
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ertalab 8 °C, tushda 24 °C bo‘lishi aytilgan kunda o‘quvchi ko‘ylak ustidan yengil kurtka kiyib chiqadi. Harorat farqi 24 − 8 = 16 °C, ya’ni kun davomida ancha o‘zgaradi. Shu sababli bir necha qavat kiyim qulay bo‘ladi.

Kim ishlatadi

Meteorolog bashoratda kunlik harorat farqini ko‘rsatadi, issiqlik tarmog‘i xodimi isitishni haroratga qarab rejalashtiradi, dehqon sovuq kechalar uchun ko‘chatlarni himoya qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Ertangi kunning eng past va eng yuqori haroratini bashoratdan yozib, farqini toping va nima kiyishni o‘ylab ko‘ring.

Namunalar
0510152012345678°CHarorat
Sutka natijalari: +4, +9, +14, +18, +10, +5, +3, +1 °C. Eng yuqori 18, eng past 1: sutkalik amplituda 18 − 1 = 17 °C.
−100102030−328YanvarIyul°CHarorat
Yillik jadvalda eng issiq oy iyul (+28 °C), eng sovuq oy yanvar (–3 °C): yillik amplituda 28 − (–3) = 31 °C.
Sinfda faoliyat

Amaliy ish: daftarga katak qog‘ozda o‘qlar chizing (vaqt – gorizontal, harorat – vertikal; 1 katak = 2 °C). Oldingi darsda yozib olgan 4 ta o‘lchovingizni nuqtalar bilan belgilab, tutashtiring va sutkalik amplitudani toping. Agar o‘lchovlaringiz bo‘lmasa, 6:00 –1, 9:00 +3, 12:00 +9, 15:00 +14, 18:00 +7, 21:00 +2 °C jadvalidan foydalaning. Xavfsizlik: o‘tkir uchli asboblar o‘rniga yumshoq qalam ishlating; ochiq havoda o‘lchaganda Quyoshga qaramang.

Mashq
1
Amplituda nima va uni qanday topamiz?
2
Eng yuqori harorat +23 °C, eng past +5 °C. Sutkalik amplituda necha °C?
3
Iyulda o‘rtacha +30 °C, yanvarda –6 °C. Yillik amplituda necha °C?
4
Nega cho‘llarda sutkalik amplituda katta bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBochka uchun qaysi rang?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →