ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Hujayra, oziqlanish va hazm qilish sistemasi

Darslar 21–23 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
21

Tirik organizmlarning tuzilishi

Darslik, 47–49-betlar
MaqsadHujayra, to‘qima, organ va organlar sistemasini bog‘laydi, hujayra qismlarini va tirik organizmlarning umumiy xususiyatlarini sanaydi.
Yangi so‘zlar
hujayra · cellto‘qima · tissueyadro · nucleussitoplazma · cytoplasm
Tushuntirish

Hujayra – barcha tirik organizmlarning tuzilish birligi. Bir hujayrali organizmlarga bakteriyalar, amyoba, tufelka infuzoriyasi, xlorella va achitqi zamburug‘i misol bo‘ladi; o‘simlik va hayvonlar ko‘p hujayralidir. O‘simlik, zamburug‘ va hayvon hujayrasi hujayra qobig‘i, sitoplazma va yadrodan iborat. O‘simlik hujayrasida bundan tashqari vakuola va xloroplastlar bor (xloroplastlarda fotosintez bo‘ladi). Ko‘p hujayrali organizmda tuzilishi va vazifasi bir xil hujayralar to‘qimani hosil qiladi; to‘qimalar organni, organlar esa organlar sistemasini tashkil etadi: hujayra → to‘qima → organ → organlar sistemasi → organizm. O‘simlik to‘qimalari: qoplovchi, o‘tkazuvchi, mexanik, jamg‘aruvchi, asosiy va hosil qiluvchi. Odam va hayvonlarda: epiteliy, muskul, biriktiruvchi va nerv to‘qimasi. Tirik organizmlarning xususiyatlari: hujayraviy tuzilish, moddalar almashinuvi, oziqlanish, nafas olish, o‘sish, rivojlanish, ta’sirlanish va ko‘payish.

12345

Nomni rasmdagi raqamga sudrang (yoki nomni, keyin raqamni bosing)

  1. 1
  2. 2
  3. 3
  4. 4
  5. 5

sirt / hajmS/V = 2

S = 6a² = 54 · V = a³ = 27 · S/V = 6/a = 2

Hujayra qancha kichik bo‘lsa, sirt hajmga nisbatan katta — moddalar almashinuvi qulay

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Xamir issiq joyda qo‘yilsa, ko‘tarilib shishadi. Xamirdagi achitqi hujayralari bir hujayrali zamburug‘ bo‘lib, undagi shakarlarni ishlatadi va karbonat angidrid ajratadi. Gaz pufakchalari xamirni kovak qiladi, shuning uchun non ichida mayda teshikchalar ko‘rinadi.

Kim ishlatadi

Novvoy xamirning to‘g‘ri ko‘tarilishini kuzatadi, mikrobiolog bir hujayrali organizmlarni mikroskopda ko‘radi, shifokor qon hujayralarini tahlil natijalari bo‘yicha baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir bo‘lak nonning ichiga qarang va ko‘rinadigan mayda teshikchalarni sanashga urinib ko‘ring. Bu teshikchalar nimadan paydo bo‘lgan?

Namunalar
Ildiz tukchalarining qoplovchi to‘qimasi tuproqdan suv va minerallarni shimadi; poyaning o‘tkazuvchi to‘qimasi ularni bargga yetkazadi; bargning asosiy to‘qimasida shakar hosil bo‘ladi. Bu – to‘qimalarning birgalikda ishlashiga misol.
Hujayradan organizmgacha: muskul hujayralari → muskul to‘qimasi → yurak (organ) → qon aylanish sistemasi → odam. O‘simlikda: qoplovchi hujayra → epidermis → barg → novda sistemasi → o‘simlik.
Sinfda faoliyat

Kuzatish: piyoz po‘stining yupqa pardasini buyum oynasiga qo‘yib, mikroskopda ko‘ring (o‘qituvchi tayyorlaydi; kerak bo‘lsa, bir tomchi suyultirilgan yod eritmasi qo‘shiladi). Hujayra qobig‘i va yadroni toping, chizing. Mikroskop bo‘lmasa, plastilin va nayli shaffof paket bilan hujayra modelini yasang: paket – qobiq, jele/suv – sitoplazma, plastilin shar – yadro. Xavfsizlik: buyum va qoplagich oynalarni ehtiyotkor ushlang, yod eritmasi og‘izga tushmasin, ishdan keyin qo‘lni yuving.

Mashq
1
Hujayra nima va uning asosiy qismlari qaysilar?
2
Bir hujayrali organizmlarga uchta misol keltiring.
3
Ketma-ketlikni to‘g‘rilang: organ, hujayra, organlar sistemasi, to‘qima.
4
O‘simlik hujayrasi hayvon hujayrasidan nimasi bilan farq qiladi va buning ahamiyati nimada?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSayohat ovqati rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →