Tirik organizmlarning tuzilishi
Hujayra – barcha tirik organizmlarning tuzilish birligi. Bir hujayrali organizmlarga bakteriyalar, amyoba, tufelka infuzoriyasi, xlorella va achitqi zamburug‘i misol bo‘ladi; o‘simlik va hayvonlar ko‘p hujayralidir. O‘simlik, zamburug‘ va hayvon hujayrasi hujayra qobig‘i, sitoplazma va yadrodan iborat. O‘simlik hujayrasida bundan tashqari vakuola va xloroplastlar bor (xloroplastlarda fotosintez bo‘ladi). Ko‘p hujayrali organizmda tuzilishi va vazifasi bir xil hujayralar to‘qimani hosil qiladi; to‘qimalar organni, organlar esa organlar sistemasini tashkil etadi: hujayra → to‘qima → organ → organlar sistemasi → organizm. O‘simlik to‘qimalari: qoplovchi, o‘tkazuvchi, mexanik, jamg‘aruvchi, asosiy va hosil qiluvchi. Odam va hayvonlarda: epiteliy, muskul, biriktiruvchi va nerv to‘qimasi. Tirik organizmlarning xususiyatlari: hujayraviy tuzilish, moddalar almashinuvi, oziqlanish, nafas olish, o‘sish, rivojlanish, ta’sirlanish va ko‘payish.
Nomni rasmdagi raqamga sudrang (yoki nomni, keyin raqamni bosing)
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
S = 6a² = 54 · V = a³ = 27 · S/V = 6/a = 2
Hujayra qancha kichik bo‘lsa, sirt hajmga nisbatan katta — moddalar almashinuvi qulay
Xamir issiq joyda qo‘yilsa, ko‘tarilib shishadi. Xamirdagi achitqi hujayralari bir hujayrali zamburug‘ bo‘lib, undagi shakarlarni ishlatadi va karbonat angidrid ajratadi. Gaz pufakchalari xamirni kovak qiladi, shuning uchun non ichida mayda teshikchalar ko‘rinadi.
Novvoy xamirning to‘g‘ri ko‘tarilishini kuzatadi, mikrobiolog bir hujayrali organizmlarni mikroskopda ko‘radi, shifokor qon hujayralarini tahlil natijalari bo‘yicha baholaydi.
Bir bo‘lak nonning ichiga qarang va ko‘rinadigan mayda teshikchalarni sanashga urinib ko‘ring. Bu teshikchalar nimadan paydo bo‘lgan?
Kuzatish: piyoz po‘stining yupqa pardasini buyum oynasiga qo‘yib, mikroskopda ko‘ring (o‘qituvchi tayyorlaydi; kerak bo‘lsa, bir tomchi suyultirilgan yod eritmasi qo‘shiladi). Hujayra qobig‘i va yadroni toping, chizing. Mikroskop bo‘lmasa, plastilin va nayli shaffof paket bilan hujayra modelini yasang: paket – qobiq, jele/suv – sitoplazma, plastilin shar – yadro. Xavfsizlik: buyum va qoplagich oynalarni ehtiyotkor ushlang, yod eritmasi og‘izga tushmasin, ishdan keyin qo‘lni yuving.