Tirik organizmlarning ta’sirlanishi
Tirik organizmlarning muhit ta’sirlariga javob berish xususiyati ta’sirlanish deyiladi. Muhit omillari – namlik, yorug‘lik, tovush, harorat, bosim, havo tarkibi, kimyoviy moddalar – ta’sirlovchilar deyiladi. Ta’sirlanish organizmning o‘zgaruvchan sharoitda yashab qolishiga yordam beradi. Odam va hayvonlarda sezgi organlari va nerv sistemasi bor. Nerv sistemasi bosh miya, orqa miya va nervlardan iborat; bosh va orqa miya markaziy nerv sistemasidir. Sezuvchi nervlar axborotni elektr impulslari ko‘rinishida markazga olib keladi, harakatlantiruvchi nervlar esa ko‘rsatmani muskullarga yetkazadi. Organizmning ta’sirga nisbatan javob reaksiyasi refleks deyiladi: issiq jismga tegib ketganda qo‘lni darhol tortib olish refleksdir. O‘simliklarda nerv sistemasi va sezgi organlari yo‘q, lekin ular ham ta’sirlanadi: organlar o‘sish yo‘nalishini o‘zgartiradi – bu tropizm. Masalan, novdaning yorug‘lik tomonga o‘sishi fototropizm («photos» – yorug‘lik).
Maktab koridorida to‘p bolaning yuziga qarab uchib kelganda, u o‘ylab ulgurmasdan ko‘zini yumdi va qo‘llarini ko‘tardi. Bu refleks: asab tizimi tez javob berib, tanani zararlanishdan asraydi.
Haydovchi yo‘ldagi to‘siqqa tez javob beradi, nevrolog refleksni tekshiradi, bog‘bon o‘simlik yorug‘lik tomonga egilishini hisobga olib joylashtiradi.
Ko‘zingizni kaftingiz bilan yopib o‘n soniya turing, so‘ng ochib oynaga qarang: qorachiq yorug‘likda tez kichrayishini kuzating. Quyoshga qaramang.
Tajriba «Reaksiya vaqti»: juftlikda ishlang. Bir o‘quvchi 30 sm lik chizg‘ichni vertikal ushlaydi, ikkinchisi barmoqlarini chizg‘ich pastki uchi yonida ochiq tutadi. Chizg‘ich tashlanganda ikkinchisi uni imkon qadar tez ushlaydi; chizg‘ich qancha sm tushganini yozing (5 marta). Kichikroq masofa – tezroq javob. Fototropizm: bir ko‘chatli idishni deraza yoniga qo‘yib, 10 kun davomida novda egilishini kuzating. Xavfsizlik: chizg‘ich tashlashda o‘rindiqda o‘tiring; tajribada qo‘l va yuzga urmang; issiq jismlar bilan reflekslarni sinab ko‘rmang.