ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Ayirish, ta’sirlanish va yaxlit organizm

Darslar 27–29 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
28

Tirik organizmlarning ta’sirlanishi

Darslik, 63–64-betlar
MaqsadTa’sirlanish, ta’sirlovchi va reflekslarni, nerv sistemasining tuzilishini va o‘simliklarda tropizmlarni tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
ta’sirlanish · response to stimuli (irritability)ta’sirlovchi · stimulusrefleks · reflextropizm · tropism (growth towards or away from a stimulus)
Tushuntirish

Tirik organizmlarning muhit ta’sirlariga javob berish xususiyati ta’sirlanish deyiladi. Muhit omillari – namlik, yorug‘lik, tovush, harorat, bosim, havo tarkibi, kimyoviy moddalar – ta’sirlovchilar deyiladi. Ta’sirlanish organizmning o‘zgaruvchan sharoitda yashab qolishiga yordam beradi. Odam va hayvonlarda sezgi organlari va nerv sistemasi bor. Nerv sistemasi bosh miya, orqa miya va nervlardan iborat; bosh va orqa miya markaziy nerv sistemasidir. Sezuvchi nervlar axborotni elektr impulslari ko‘rinishida markazga olib keladi, harakatlantiruvchi nervlar esa ko‘rsatmani muskullarga yetkazadi. Organizmning ta’sirga nisbatan javob reaksiyasi refleks deyiladi: issiq jismga tegib ketganda qo‘lni darhol tortib olish refleksdir. O‘simliklarda nerv sistemasi va sezgi organlari yo‘q, lekin ular ham ta’sirlanadi: organlar o‘sish yo‘nalishini o‘zgartiradi – bu tropizm. Masalan, novdaning yorug‘lik tomonga o‘sishi fototropizm («photos» – yorug‘lik).

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab koridorida to‘p bolaning yuziga qarab uchib kelganda, u o‘ylab ulgurmasdan ko‘zini yumdi va qo‘llarini ko‘tardi. Bu refleks: asab tizimi tez javob berib, tanani zararlanishdan asraydi.

Kim ishlatadi

Haydovchi yo‘ldagi to‘siqqa tez javob beradi, nevrolog refleksni tekshiradi, bog‘bon o‘simlik yorug‘lik tomonga egilishini hisobga olib joylashtiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Ko‘zingizni kaftingiz bilan yopib o‘n soniya turing, so‘ng ochib oynaga qarang: qorachiq yorug‘likda tez kichrayishini kuzating. Quyoshga qaramang.

Namunalar
Yo‘lda svetoforning qizil chirog‘i yonsa, ko‘z ta’sirlovchini qabul qiladi → impuls miyaga boradi → miya oyoq muskullariga «to‘xta» ko‘rsatmasini yuboradi → to‘xtaysiz. Bu – tahlil qilinadigan, ongli javob; issiq jismdan qo‘lni tortish esa tezkor refleks.
Deraza yoniga qo‘yilgan xona o‘simligining novdasi quyosh tomonga egiladi (fototropizm). Ildizlar esa suv tomonga va pastga o‘sadi.
Sinfda faoliyat

Tajriba «Reaksiya vaqti»: juftlikda ishlang. Bir o‘quvchi 30 sm lik chizg‘ichni vertikal ushlaydi, ikkinchisi barmoqlarini chizg‘ich pastki uchi yonida ochiq tutadi. Chizg‘ich tashlanganda ikkinchisi uni imkon qadar tez ushlaydi; chizg‘ich qancha sm tushganini yozing (5 marta). Kichikroq masofa – tezroq javob. Fototropizm: bir ko‘chatli idishni deraza yoniga qo‘yib, 10 kun davomida novda egilishini kuzating. Xavfsizlik: chizg‘ich tashlashda o‘rindiqda o‘tiring; tajribada qo‘l va yuzga urmang; issiq jismlar bilan reflekslarni sinab ko‘rmang.

Mashq
1
Ta’sirlovchilarga to‘rtta misol keltiring.
2
Markaziy nerv sistemasiga qaysi qismlar kiradi?
3
Refleks nima? Bir misol keltiring.
4
O‘simliklarda nerv sistemasi bo‘lmasa-da, ular qanday qilib ta’sirlanadi? Misol keltiring.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliAziz bayrami uchun dinamometrHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →