ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Ayirish, ta’sirlanish va yaxlit organizm

Darslar 27–29 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
27

Tirik organizmlarning ayirishi

Darslik, 61–62-betlar
MaqsadAyirish nima ekanini, odam, hayvon va o‘simliklarda qoldiq moddalar qanday chiqarilishini hamda ayirish organlarini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
ayirish · excretion (removing waste products)buyrak · kidneysiydik · urinexazonrezgi · leaf fall (autumn)
Tushuntirish

Hujayralarda oziq moddalar parchalanganda energiyadan tashqari qoldiq moddalar ham hosil bo‘ladi. Ular uzoq to‘planib qolsa, organizm o‘zini zaharlaydi, shuning uchun ular chiqarib yuboriladi. Moddalar almashinuvi jarayonida hosil bo‘lgan qoldiq moddalarning organizmdan chiqarilishi ayirish deyiladi. Odam va hayvonlarda moddalar almashinuvida ammiak, mochevina, siydik kislota kabi zaharli moddalar hosil bo‘ladi. Ular ortiqcha suv va mineral tuzlar bilan buyraklar orqali siydik ko‘rinishida, teri orqali ter bilan chiqariladi; karbonat angidrid esa o‘pkalar orqali ajraladi. Buyraklar qonni filtrlaydi; ayirish sistemasi buyraklar, siydik yo‘llari, qovuq va siydik chiqarish kanalidan iborat. O‘simliklar nafas olganda karbonat angidridni, fotosintezda esa kislorodni qoldiq modda sifatida ajratadi; ortiqcha suvni barg og‘izchalari orqali bug‘latadi. Kuzda barglarda to‘plangan zararli moddalardan o‘simlik barglarini to‘kish bilan (xazonrezgi) xalos bo‘ladi.

buyrak: siydikteri: tero‘pka: karbonatangidridOdam va hayvonustitsalardansuv bug‘ikuzda bargto‘kilishiO‘simlikAjratish
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sovuq tong maktabga ketayotgan bolalar nafas chiqarganda og‘zi oldida oq bug‘ paydo bo‘ladi. Chiqarilgan havo tanadan suv bug‘ini olib chiqadi. Tana chiqindilarni turli yo‘llar bilan chiqarib turishi hayot uchun zarur.

Kim ishlatadi

Shifokor tahlillar orqali buyrak holatini tekshiradi, murabbiy sportchilarga yetarlicha suv ichishni maslahat beradi, chorvador hayvonlarga toza suv bo‘lishini ta’minlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Salqin kunda kaftingizga yoki deraza oynasiga nafas chiqaring va hosil bo‘lgan namlikni ko‘ring.

Namunalar
Yurgandan keyin yuz terlaydi: teri ortiqcha suv va tuzni ter bilan chiqaradi, shu bilan birga tanani sovutadi. Sovuq qish kunida esa ter kam ajraladi, siydik ko‘proq chiqadi.
Qon yo‘li: hujayralardagi qoldiq → qon → buyraklar (filtrlash) → siydik yo‘llari → qovuq → siydik chiqarish kanali → tashqariga.
Sinfda faoliyat

Kuzatish: kuzda daraxt va butalardan to‘kilgan 5 xil bargni yig‘ib, sinfda taqqoslang (rangi, shakli, tomirlanishi). Barg bandi novdaga birikkan joyda hosil bo‘ladigan ajratuvchi qavat rasmini chizing. Qo‘shimcha: ikki xil o‘simlik novdasini suvli idishga solib, suv ustiga bir tomchi o‘simlik moyi quying (bug‘lanmasligi uchun), sathni belgilab, bir sutkada qaysi novda ko‘proq suv bug‘latganini o‘lchang. Xavfsizlik: noma’lum o‘simlik va mevalarni yemang, qo‘lni yuving, zaharli (shira chiqaruvchi) o‘simliklarga tegmang.

Mashq
1
Ayirish nima va nima uchun u zarur?
2
Odam organizmidan qoldiq moddalar qaysi organlar orqali chiqariladi?
3
Ayirish sistemasi qaysi organlardan iborat?
4
O‘simlik kuzda nima uchun barglarini to‘kadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliAziz bayrami uchun dinamometrHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →