ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Harakat, kuch va oddiy mexanizmlar

Darslar 59–61 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
59

Harakat turlari

Darslik, 132–133-betlar
MaqsadTinchlik va harakatning nisbiyligini tushuntiradi, harakat turlarini (to‘g‘ri chiziqli, aylanma, tebranma) ajratadi va tezlikni hisoblaydi.
Yangi so‘zlar
harakat · motionsanoq jismi · reference bodytebranma harakat · oscillatory motion (back and forth)tezlik · speed
Tushuntirish

Jism boshqa jismlarga nisbatan joyini o‘zgartirsa, u harakatlanadi; o‘zgartirmasa, tinch turadi. Shuning uchun tinchlik ham, harakat ham nisbiy: avtobusda o‘tirgan yo‘lovchi o‘rindiqqa nisbatan tinch, yo‘l chetidagi daraxtga nisbatan esa harakatda. Qaysi jismga nisbatan harakat ko‘rilsa, u sanoq jismi deyiladi. Harakatning asosiy turlari: to‘g‘ri chiziqli (to‘g‘ri yo‘lda yugurayotgan sportchi), aylanma (ventilyator parragi, mashina rulining aylanishi) va tebranma, ya’ni bir joy atrofida takrorlanadigan harakat (belanchak, soat mayatnigi). Tezlik jismning birlik vaqtda bosib o‘tgan yo‘lini ko‘rsatadi: tezlik = yo‘l : vaqt (v = s : t). Birligi – m/s yoki km/soat; 1 m/s = 3,6 km/soat. Tebranishda bir to‘liq borib-kelish uchun ketgan vaqt davr deyiladi.

to‘g‘ri yo‘lakdayuguruvchiTo‘g‘ri chiziqlipichoq(ventilyator),rulAylanmabelanchak,mayatnikTebranmaHarakat turlari
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Svetoforda ikki avtobus yonma-yon turibdi. Yonidagi avtobus yura boshlaganda, bola o‘z avtobusi orqaga ketayotgandek his qildi, holbuki u joyida turardi. Harakat boshqa jismga nisbatan aniqlanishi shunda ko‘rinadi.

Kim ishlatadi

Uchuvchi tezlikni havoga va yerga nisbatan hisoblaydi, poyezd mashinisti harakat jadvaliga rioya qiladi, sport hakami yugurish vaqtini o‘lchaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Yigirmata qadamni o‘lchab, shuncha masofani yurish uchun ketgan vaqtni sekundomer yoki soat bilan aniqlang va tezligingizni hisoblang.

Namunalar
soatkm1240801200120
Avtomobil 2 soatda 120 km yurdi: v = 120 : 2 = 60 km/soat.
Mayatnik 10 marta to‘liq tebranib, 20 s ketdi: bitta tebranish davri 20 : 10 = 2 s.
Sinfda faoliyat

Mayatnik tajribasi: 50 sm ip uchiga kichik yuk (gayka yoki plastilin sharcha) bog‘lab, ipning bosh uchini stol chetiga skotch bilan mahkamlang. Yukni 10 marta to‘liq tebrating, sekundomer yoki telefon taymeri bilan vaqtni o‘lchang va davrni toping. Xavfsizlik: yukni yengil va yumshoq qiling, yuzga tegib ketmasligi uchun boshqalardan uzoqda tebrating; stulga chiqmang.

Mashq
1
Harakatning qanday turlarini bilasiz? Har biriga misol keltiring.
2
Velosipedchi 3 soatda 45 km yurdi. O‘rtacha tezligi necha km/soat?
3
Harakatlanayotgan poyezdda o‘tirgan odam qaysi jismlarga nisbatan tinch va qaysilariga nisbatan harakatda?
4
Nima uchun «jism harakatlanmoqda» deganda sanoq jismini ko‘rsatish kerak?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBayram sovg‘asi: so‘rovnomaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →