ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Joy balandligi va gorizontallar

Darslar 44–45 · 2 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
44

Joy balandligini o‘lchash

Darslik, 99–100-betlar
MaqsadMutlaq va nisbiy balandlikni farqlaydi, ularni hisoblaydi va balandlikni o‘lchash usullarini ayta oladi.
Yangi so‘zlar
relyef · relief (the ups and downs of the surface)mutlaq balandlik · absolute height (above sea level)nisbiy balandlik · relative height (above another point)nivelir · level (surveying instrument)
Tushuntirish

Yer yuzasi notekis: baland va past tog‘lar, qirlar, tekisliklar, botiqlar – hammasi relyef deyiladi. Joy balandligi ikki xil. Mutlaq balandlik – nuqtaning dengiz (okean) sathidan balandligi; dengiz sathi 0 deb olinadi, chunki suv sathi tinch turganda tekis bo‘ladi. Masalan, O‘zbekistondagi eng baland nuqta – Hazrati Sulton cho‘qqisi (4643 m); Toshkent dengiz sathidan taxminan 400–450 m balandda. Dengiz sathidan past joylar manfiy (–) belgi bilan yoziladi: Qizilqum cho‘lidagi Mingbuloq botig‘i –12 m. Quruqlikdagi eng baland nuqta – Everest (Jomolungma, taxminan 8849 m), eng past quruqlik nuqtasi – O‘lik dengiz qirg‘og‘i (dengiz sathidan taxminan 430 m pastda). Nisbiy balandlik – bir nuqtaning boshqasidan tik balandligi: nisbiy balandlik = yuqori nuqta mutlaq balandligi − quyi nuqta mutlaq balandligi. Balandlik nivelir bilan o‘lchanadi (nivelirlash), hozir esa sun’iy yo‘ldoshlar yordamida ham.

JoyMutlaq balandlik
Hazrati Sulton cho‘qqisi4643 m
Toshkent≈ 400–450 m
Mingbuloq botig‘i–12 m
Chomolungma (Everest)≈ 8849 m
O‘lik dengiz qirg‘og‘i≈ –430 m
8000 m07 °C

t = 25 − 0,6 · (3000/100) = 7 °C

Bosim ≈ 760 − h/10 = 460 mm sim. ust.

Har 100 m balandlikda harorat 0,6 °C ga pasayadi

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yangi ariq qazishdan oldin quruvchilar uning oxiri boshidan pastroq ekanini o‘lchab tekshiradi. Shunda suv o‘z-o‘zidan oqadi. Ular ikki nuqta orasidagi balandlik farqini, ya’ni nisbiy balandlikni o‘lchaydi.

Kim ishlatadi

Geodezist yer balandligini o‘lchaydi, ariq va yo‘l quruvchisi nishabni hisoblaydi, tog‘ yo‘lchisi ko‘tarilish balandligini rejalashtiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Zinapoyadagi bitta pog‘onaning balandligini chizg‘ich bilan o‘lchang, pog‘onalar sonini sanab, qavatlar orasidagi balandlik farqini hisoblang.

Namunalar
m2468105001000150001500 m700 m800 m
Tepalik cho‘qqisi dengiz sathidan 1500 m, uning etagi 700 m balandda. Nisbiy balandlik: 1500 − 700 = 800 m.
Mingbuloq botig‘i (–12 m) va qirg‘oqdagi joy (+38 m): farq 38 − (–12) = 50 m. Manfiy mutlaq balandlik joy dengiz sathidan pastda ekanini bildiradi.
Sinfda faoliyat

Kichik tadqiqot: stol sirtini «dengiz sathi» deb olib, po‘kak yoki plastilin bo‘lagiga uzunroq va kaltaroq cho‘plarni (qalam) o‘rnating. Chizg‘ich bilan har birining «mutlaq» balandligini (stoldan) o‘lchang, so‘ng uzun cho‘pning qisqa cho‘pdan «nisbiy» balandligini ayirib toping. Xavfsizlik: o‘tkir uchli cho‘plar o‘rniga o‘chirg‘ichli qalam yoki to‘mtoq tayoqchalar ishlating; yelim va bo‘yoqni og‘izga olmang.

Mashq
1
Mutlaq va nisbiy balandlik farqini ayting.
2
A nuqta 950 m, B nuqta 400 m balandlikda. A ning B dan nisbiy balandligi necha m?
3
Mingbuloq botig‘ining balandligi –12 m. Bu nimani bildiradi?
4
Nega mutlaq balandlik ko‘l yoki daryo sathidan emas, dengiz sathidan hisoblanadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliEshik oldidagi ko‘lmakHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →