Joy balandligini o‘lchash
Yer yuzasi notekis: baland va past tog‘lar, qirlar, tekisliklar, botiqlar – hammasi relyef deyiladi. Joy balandligi ikki xil. Mutlaq balandlik – nuqtaning dengiz (okean) sathidan balandligi; dengiz sathi 0 deb olinadi, chunki suv sathi tinch turganda tekis bo‘ladi. Masalan, O‘zbekistondagi eng baland nuqta – Hazrati Sulton cho‘qqisi (4643 m); Toshkent dengiz sathidan taxminan 400–450 m balandda. Dengiz sathidan past joylar manfiy (–) belgi bilan yoziladi: Qizilqum cho‘lidagi Mingbuloq botig‘i –12 m. Quruqlikdagi eng baland nuqta – Everest (Jomolungma, taxminan 8849 m), eng past quruqlik nuqtasi – O‘lik dengiz qirg‘og‘i (dengiz sathidan taxminan 430 m pastda). Nisbiy balandlik – bir nuqtaning boshqasidan tik balandligi: nisbiy balandlik = yuqori nuqta mutlaq balandligi − quyi nuqta mutlaq balandligi. Balandlik nivelir bilan o‘lchanadi (nivelirlash), hozir esa sun’iy yo‘ldoshlar yordamida ham.
| Joy | Mutlaq balandlik |
|---|---|
| Hazrati Sulton cho‘qqisi | 4643 m |
| Toshkent | ≈ 400–450 m |
| Mingbuloq botig‘i | –12 m |
| Chomolungma (Everest) | ≈ 8849 m |
| O‘lik dengiz qirg‘og‘i | ≈ –430 m |
t = 25 − 0,6 · (3000/100) = 7 °C
Bosim ≈ 760 − h/10 = 460 mm sim. ust.
Har 100 m balandlikda harorat 0,6 °C ga pasayadi
Yangi ariq qazishdan oldin quruvchilar uning oxiri boshidan pastroq ekanini o‘lchab tekshiradi. Shunda suv o‘z-o‘zidan oqadi. Ular ikki nuqta orasidagi balandlik farqini, ya’ni nisbiy balandlikni o‘lchaydi.
Geodezist yer balandligini o‘lchaydi, ariq va yo‘l quruvchisi nishabni hisoblaydi, tog‘ yo‘lchisi ko‘tarilish balandligini rejalashtiradi.
Zinapoyadagi bitta pog‘onaning balandligini chizg‘ich bilan o‘lchang, pog‘onalar sonini sanab, qavatlar orasidagi balandlik farqini hisoblang.
Kichik tadqiqot: stol sirtini «dengiz sathi» deb olib, po‘kak yoki plastilin bo‘lagiga uzunroq va kaltaroq cho‘plarni (qalam) o‘rnating. Chizg‘ich bilan har birining «mutlaq» balandligini (stoldan) o‘lchang, so‘ng uzun cho‘pning qisqa cho‘pdan «nisbiy» balandligini ayirib toping. Xavfsizlik: o‘tkir uchli cho‘plar o‘rniga o‘chirg‘ichli qalam yoki to‘mtoq tayoqchalar ishlating; yelim va bo‘yoqni og‘izga olmang.