ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Zichlik bo‘yicha tutash idishlar, Arximed kuchi va suzish

Darslar 68–70 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
68

Amaliy mashg‘ulot. Tutash idishlarda suyuqliklarning joylashuvi

Darslik, 150–151-betlar
MaqsadTutash idishda suv va moy ustunlari balandligini o‘lchab, moy zichligini hisoblaydi.
Yangi so‘zlar
zichlik · densityustun balandligi · column heightchegara sathi · boundary (interface) levelaralashmaydigan suyuqliklar · immiscible liquids
Tushuntirish

Suv va o‘simlik moyi bir-biriga aralashmaydi, moy suvdan yengil. U shaklidagi naychaning bir tomoniga suv quyib, so‘ng ikkinchi tomoniga moy quyamiz. Moy suvni pastga itarib, suv u tomonda biroz tushadi, narigi tomonda ko‘tariladi. Muvozanatda ikki tomondagi bosimlar chegara sathida tenglashadi: ρsuv × g × hsuv = ρmoy × g × hmoy. Bu yerda ikkala balandlik ham moy–suv chegarasi turgan gorizontal sathdan o‘lchanadi (chegaradan moyning yuqori sathigacha va shu sathdan suvning yuqori sathigacha). Bundan ρmoy = ρsuv × hsuv : hmoy. Moy suvdan yengil, shuning uchun moy ustuni balandroq bo‘ladi va hisoblangan ρmoy 1000 kg/m³ dan kichik chiqadi (o‘simlik moyi uchun taxminan 900–920 kg/m³).

hsuvhmoysuvmoychegara sathi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ko‘lmakka yog‘ to‘kilsa, u suv ustida yupqa parda bo‘lib yoyiladi va aralashmaydi, chunki yog‘ suvdan yengil. Ishchilar uni suzuvchi to‘siq bilan o‘rab, yig‘ib oladi. Bu yog‘ va suv aralashmasligidan foydalanishdir.

Kim ishlatadi

Ekolog suv yuzasidagi yog‘ni tozalaydi, oshpaz sho‘rva ustidagi yog‘ni yig‘ib oladi, kimyo laboranti suyuqliklar zichligini taqqoslaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Stakanga bir oz suv, ustidan ozgina o‘simlik yog‘i quying va qatlamlarni kuzating. Ichmang.

Namunalar
9 sm10 smsuvmoychegara sathi
hsuv = 9 sm, hmoy = 10 sm: ρmoy = 1000 × 9 : 10 = 900 kg/m³.
Agar hsuv = 18 sm bo‘lsa va moy zichligi 900 kg/m³ bo‘lsa, hmoy = 1000 × 18 : 900 = 20 sm.
Sinfda faoliyat

Amaliy ish: shaffof plastik shlangdan U shakli yasab, shtativ yoki kitoblarga tik mahkamlang. Avval suv, keyin ehtiyotkorlik bilan voronka orqali moy quying. Chizg‘ich bilan chegara sathidan hisoblab hsuv va hmoy ni 3 marta turli miqdorda moy bilan o‘lchab, jadvalga yozing va moy zichligini hisoblang. Xavfsizlik: moy sirpanchiq: to‘kilsa darhol qog‘oz sochiq bilan artib, o‘qituvchiga ayting; shisha naycha o‘rniga plastik shlang ishlating; hech narsani ichmang; ishdan so‘ng qo‘lni sovun bilan yuving.

Mashq
1
Nima uchun moy ustuni suv ustunidan balandroq bo‘ladi?
2
hsuv = 12 sm, hmoy = 15 sm. Moy zichligi necha kg/m³? (ρsuv = 1000)
3
Balandliklar qayerdan o‘lchanadi?
4
Nima uchun tajribada suv va moy aralashib ketmasligi muhim?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMutolaa burchagi uchun gilamHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →