ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Magnit va uning qo‘llanilishi

Darslar 85–86 · 2 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
85

Magnit – bizning hayotimizda

Darslik, 186–187-betlar
MaqsadMagnit qutblari va ularning ta’sirini, Yerning magnit maydonini, kompasni va magnitlarning hayotdagi qo‘llanishini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
magnit · magnetmagnit qutblari · magnetic poles (N and S)kompas · compassmagnit maydon · magnetic field
Tushuntirish

Magnit temir, nikel, kobalt va ularning qotishmalaridan (masalan, po‘latdan) yasalgan jismlarni o‘ziga tortadi. Har bir magnitning ikkita qutbi bor: shimoliy (N) va janubiy (S). Bir nomli qutblar bir-birini itaradi, har xil nomlilar tortadi. Qutblarni bir-biridan ajratib bo‘lmaydi: magnitni ikkiga bo‘lsak, ikkita kichik magnit hosil bo‘ladi, har birida yana ikkita qutb bo‘ladi. Magnit kuchi eng kuchli qutblarda, o‘rtasida esa kuchsiz. Magnit o‘z atrofida magnit maydon hosil qiladi; maydon yupqa qog‘oz, suv va shisha orqali ham ta’sir qiladi. Yer sayyorasi ham katta magnit: uning magnit maydoni kompas ignasini shimol–janub bo‘ylab yo‘naltiradi, shuning uchun kompas yo‘nalishni aniqlashga yordam beradi (ignaning shimolni ko‘rsatuvchi uchi geografik shimolga qaraydi). Quyoshdagi kuchli portlashlar Yerning magnit maydonini bezovta qiladi – bu magnit bo‘ronlari; ular sun’iy yo‘ldosh va radioaloqaga ta’sir qilishi, qutb yog‘dularini kuchaytirishi mumkin. Ba’zi ko‘chib yuruvchi qushlar yo‘lni topishda Yerning magnit maydonidan foydalanadi. Magnitlar karnay va naushniklarda, elektr dvigatel va generatorlarda, muzlatkich eshigida, qattiq disklarda, tibbiyotdagi MRT tomograflarida va elektr poyezdlarida ishlatiladi. Xavfsizlik: kuchli (neodim) magnitlar barmoqni qisib olishi mumkin; bir nechta kichik magnitni yutib yuborish juda xavfli – ularni kichik bolalardan uzoq tuting; magnitni telefon, bank kartasi va yurak stimulyatori yonida saqlamang.

QutblarTa’sir
N va N, S va Sitarishadi
N va Stortishadi

So‘zni to‘g‘ri qutiga sudrang (yoki so‘zni, keyin qutini bosing)

Magnit tortadi
Magnit tortmaydi

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Tikuvchi ish tugagach, polga to‘kilgan nina va to‘g‘nog‘ichlarni magnit bilan yig‘ib oladi. Magnit temir va po‘lat narsalarni tortadi, shuning uchun mayda o‘tkir buyumlar qo‘lga tegmasdan yig‘iladi. Qo‘l bilan terishdan ko‘ra ancha xavfsiz.

Kim ishlatadi

Sayyoh kompas bilan yo‘nalishni aniqlaydi, kema navigatori yo‘nalishini kompas bo‘yicha tekshiradi, skaut yo‘lboshchisi bolalarga kompas bilan shimolni topishni o‘rgatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Uyingiz yoki maktabingizda magnit buyumni ushlab turgan joylarni (eshik, muzlatgich, qalamdon) toping va sanang. Magnitni telefon yoki bank kartasi yoniga qo‘ymang.

Namunalar
Magnitni 4 bo‘lakka bo‘lsak, 4 ta magnit hosil bo‘ladi va jami qutblar 4 × 2 = 8 ta bo‘ladi (bitta qutbli magnit bo‘lmaydi).
Qaysi biri magnitga tortiladi: temir mix – ha; mis sim – yo‘q; alyuminiy folga – yo‘q; po‘lat qog‘oz qisqich – ha; yog‘och – yo‘q.
Sinfda faoliyat

Kompas yasash: kichik po‘lat igna yoki to‘g‘rilangan qog‘oz qisqichni magnit bilan bir yo‘nalishda 30–40 marta ishqalab magnitlang, so‘ng uni kichik po‘kak yoki ko‘pik yassi bo‘lagiga qo‘yib, suvli idishga soling. Ignaning qaysi tomonni ko‘rsatishini kuzating va uni haqiqiy kompas bilan solishtiring. Xavfsizlik: o‘tkir ignani kattalar yordamida ishlating (o‘tmas po‘lat sim yaxshiroq); magnitni telefon va kartadan uzoqda tuting; suvni to‘kmang; kichik detallarni og‘izga olmang.

Mashq
1
Magnit qutblari orasidagi ta’sir qoidasini ayting.
2
Magnit 6 bo‘lakka bo‘lindi. Hosil bo‘lgan bo‘laklarda jami nechta qutb bor?
3
Kompas ignasi nima uchun shimol–janub bo‘ylab joylashadi?
4
Nega magnitni telefon va bank kartasi yonida saqlash tavsiya etilmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliOxirgi sayr marshrutiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →