Amaliy mashg‘ulot. O‘simliklar sistematikasini o‘rganish
Gulli o‘simliklar ikki sinfga bo‘linadi va ularni bir necha belgilar bo‘yicha farqlash mumkin. Ikki urug‘pallali o‘simlikda (loviya, olma, qoqio‘t) urug‘ida ikkita urug‘palla bor, ildizi odatda o‘q ildiz, bargi to‘rsimon tomirlangan, gulida qismlar to‘rt yoki beshtadan. Bir urug‘pallali o‘simlikda (bug‘doy, makkajo‘xori, lola) urug‘palla bitta, ildizi popuk ildiz, bargi parallel yoki yoysimon tomirlangan, gul qismlari esa uchtadan yoki uchga karrali. O‘simlikning sistematik o‘rni eng katta birlikdan boshlab yoziladi: dunyo, bo‘lim, sinf, oila, turkum, tur. Masalan, loviya: dunyo – o‘simliklar, bo‘lim – gulli (yopiq urug‘li), sinf – ikki urug‘pallalilar, oila – burchoqdoshlar, turkum – loviya, tur – qizil loviya. Qiyoslashni Venn diagrammasida ko‘rsatish qulay: o‘rtadagi umumiy qismga ikkalasiga xos belgilar (gul, meva, urug‘) yoziladi.
| Belgi | Ikki urug‘pallali | Bir urug‘pallali |
|---|---|---|
| Urug‘palla | 2 | 1 |
| Ildiz | o‘q ildiz | popuk ildiz |
| Barg tomiri | to‘rsimon | parallel yoki yoysimon |
| Gul qismlari | 4 yoki 5 ta | 3 ta yoki 3 ga karrali |
| Misol | loviya, olma, qoqio‘t | bug‘doy, makkajo‘xori, lola |
Mahalla bog‘ida o‘quvchi chinor bargi va o‘t bargini yorug‘ tomonga tutib ko‘rdi. Ularning tomirlari butunlay boshqacha tartibda joylashgan edi. Bu farq o‘simliklar turli sinfga kirishini ko‘rsatadigan belgilardan biri.
Botanik o‘simlikni bargidan taniydi, dehqon begona o‘tni turiga qarab tozalash usulini tanlaydi, urug‘ sotuvchi ekinlarni to‘g‘ri guruhlab beradi.
Ikki xil o‘simlikning to‘kilgan bargini topib, tomirlari qanday joylashganini ko‘ring va daftarga ikki kichik rasm chizing.
Amaliy ish: bir kun suvda ivitilgan loviya va makkajo‘xori (yoki bug‘doy) donlarini oling. Loviyani tirnoq bilan ikkiga ajrating, makkajo‘xori donini qo‘lda ehtiyotkorlik bilan yoring (pichoq ishlatmang). Urug‘pallalarni sanang va chizing. Keyin loviya va bug‘doy (yoki makkajo‘xori) ko‘chati barglari tomirlanishini lupa bilan, ildiz tuzilishini surat yoki ko‘chat orqali taqqoslang. Natijani jadvalga yozing: urug‘, ildiz, barg, gul. Xavfsizlik: urug‘larni yemang (ular kimyoviy ishlov bergan bo‘lishi mumkin), ishdan keyin qo‘lni yuving; o‘simliklarni terayotganda himoyadagi turlarni (lola) uzmang.