ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

O‘simliklar va hayvonlar sistematikasini o‘rganish

Darslar 19–20 · 2 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
19

Amaliy mashg‘ulot. O‘simliklar sistematikasini o‘rganish

Darslik, 43–44-betlar
MaqsadBir va ikki urug‘pallali o‘simliklarni urug‘i, ildizi, bargi va guli bo‘yicha taqqoslaydi, o‘simlikning sistematik o‘rnini aniqlaydi.
Yangi so‘zlar
urug‘palla · seed leaf (cotyledon)popuk ildiz · fibrous root systemo‘q ildiz · taproot systemtomirlanish · leaf venation (pattern of veins)
Tushuntirish

Gulli o‘simliklar ikki sinfga bo‘linadi va ularni bir necha belgilar bo‘yicha farqlash mumkin. Ikki urug‘pallali o‘simlikda (loviya, olma, qoqio‘t) urug‘ida ikkita urug‘palla bor, ildizi odatda o‘q ildiz, bargi to‘rsimon tomirlangan, gulida qismlar to‘rt yoki beshtadan. Bir urug‘pallali o‘simlikda (bug‘doy, makkajo‘xori, lola) urug‘palla bitta, ildizi popuk ildiz, bargi parallel yoki yoysimon tomirlangan, gul qismlari esa uchtadan yoki uchga karrali. O‘simlikning sistematik o‘rni eng katta birlikdan boshlab yoziladi: dunyo, bo‘lim, sinf, oila, turkum, tur. Masalan, loviya: dunyo – o‘simliklar, bo‘lim – gulli (yopiq urug‘li), sinf – ikki urug‘pallalilar, oila – burchoqdoshlar, turkum – loviya, tur – qizil loviya. Qiyoslashni Venn diagrammasida ko‘rsatish qulay: o‘rtadagi umumiy qismga ikkalasiga xos belgilar (gul, meva, urug‘) yoziladi.

BelgiIkki urug‘pallaliBir urug‘pallali
Urug‘palla21
Ildizo‘q ildizpopuk ildiz
Barg tomirito‘rsimonparallel yoki yoysimon
Gul qismlari4 yoki 5 ta3 ta yoki 3 ga karrali
Misolloviya, olma, qoqio‘tbug‘doy, makkajo‘xori, lola
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Mahalla bog‘ida o‘quvchi chinor bargi va o‘t bargini yorug‘ tomonga tutib ko‘rdi. Ularning tomirlari butunlay boshqacha tartibda joylashgan edi. Bu farq o‘simliklar turli sinfga kirishini ko‘rsatadigan belgilardan biri.

Kim ishlatadi

Botanik o‘simlikni bargidan taniydi, dehqon begona o‘tni turiga qarab tozalash usulini tanlaydi, urug‘ sotuvchi ekinlarni to‘g‘ri guruhlab beradi.

Bugun sinab ko‘ring

Ikki xil o‘simlikning to‘kilgan bargini topib, tomirlari qanday joylashganini ko‘ring va daftarga ikki kichik rasm chizing.

Namunalar
Makkajo‘xori: dunyo – o‘simliklar; bo‘lim – gulli; sinf – bir urug‘pallalilar; oila – bug‘doydoshlar; turkum – makkajo‘xori; tur – makkajo‘xori. Bug‘doy ham bug‘doydoshlar oilasiga kiradi, shuning uchun uning bargi ham parallel tomirlangan.
Ivitilgan loviya urug‘ini ehtiyotkorlik bilan ikkiga ajratsak, ikkita yarim – urug‘pallalar va ular orasida murtak ko‘rinadi. Bir urug‘pallalida (makkajo‘xori donida) bitta urug‘palla bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

Amaliy ish: bir kun suvda ivitilgan loviya va makkajo‘xori (yoki bug‘doy) donlarini oling. Loviyani tirnoq bilan ikkiga ajrating, makkajo‘xori donini qo‘lda ehtiyotkorlik bilan yoring (pichoq ishlatmang). Urug‘pallalarni sanang va chizing. Keyin loviya va bug‘doy (yoki makkajo‘xori) ko‘chati barglari tomirlanishini lupa bilan, ildiz tuzilishini surat yoki ko‘chat orqali taqqoslang. Natijani jadvalga yozing: urug‘, ildiz, barg, gul. Xavfsizlik: urug‘larni yemang (ular kimyoviy ishlov bergan bo‘lishi mumkin), ishdan keyin qo‘lni yuving; o‘simliklarni terayotganda himoyadagi turlarni (lola) uzmang.

Mashq
1
Sistematik birliklarni eng kattasidan boshlab yozing: oila, tur, bo‘lim, turkum, sinf, dunyo.
2
Quyidagilarni bir yoki ikki urug‘pallalilarga ajrating: bug‘doy, loviya, makkajo‘xori, olma.
3
Bir va ikki urug‘pallali o‘simliklar bargi tomirlanishini taqqoslang.
4
Nima uchun bug‘doy va makkajo‘xori bir oilaga kiritilgan, ammo turli turkumga?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBog‘ hosili tanaffusdan oldinHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →