ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Elektrlanish, tok manbai va elektr zanjiri

Darslar 80–82 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
80

Jismlarning elektrlanishi

Darslik, 176–177-betlar
MaqsadJismlarning ishqalanishdan elektrlanishini, ikki xil zaryadni va ularning o‘zaro ta’sirini tushuntiradi hamda momaqaldiroqda xavfsizlik qoidalarini aytadi.
Yangi so‘zlar
elektrlanish · electrification (becoming charged)zaryad · electric chargetortilish / itarilish · attraction / repulsionchaqmoq · lightning
Tushuntirish

Ikki jism bir-biriga ishqalanganda, ularning birdan ikkinchisiga juda mayda manfiy zarralar – elektronlar o‘tadi va jismlar elektrlanadi (zaryadlanadi). Elektron ortiqcha bo‘lgan jism manfiy, kam bo‘lgan jism musbat zaryadlanadi. Shuning uchun zaryad ikki xil: musbat (+) va manfiy (–). Odatda shoyiga ishqalangan shisha tayoqcha musbat, mo‘ynaga ishqalangan ebonit tayoqcha manfiy zaryadlanadi. Bir xil ishorali zaryadlar bir-birini itaradi, har xil ishoralilar tortadi. Elektrlangan jism zaryadsiz yengil jismlarni ham (qog‘oz parchasi, juda mayda murch kukuni) o‘ziga tortadi: taroqqa soch yopishishi, pufakning devorga yopishishi shunga misol. Quruq havoda bu hodisa kuchliroq bo‘ladi. Bulutlarda katta zaryad to‘planib, uchqun (razryad) hosil bo‘lganda chaqmoq chaqnaydi va momaqaldiroq guldiraydi. Chaqmoq xavfli: momaqaldiroq paytida binoga kiring, daraxt tagida, ochiq dalada, suvda yoki baland narsa yonida turmang. Chaqmoqdan keyingi gulduros sekin keladi: tovush tezligi taxminan 340 m/s, shuning uchun chaqmoq va gulduros orasidagi soniyalarni 340 ga ko‘paytirib, chaqmoqqacha masofani (m) topish mumkin.

ZaryadlarTa’sir
bir xil ishoraliitarishadi
har xil ishoralitortishadi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Quruq qish havosida bola qorong‘i xonada jun koftani sintetik ko‘ylak ustidan yechganda, kichik chirsillash eshitiladi va mayda uchqunlar ko‘rinadi. Ishqalanish tufayli zaryadlar bir jismdan ikkinchisiga o‘tgan edi.

Kim ishlatadi

Elektronika zavodi ishchisi zaryaddan himoyalovchi asboblardan foydalanadi, yoqilg‘i tashuvchi mashina haydovchisi uchqun chiqmasligi uchun yerga ulaydi, meteorolog chaqmoq xavfini kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Plastik taroqni quruq sochingizga ishqalab, jo‘mrakdan oqayotgan ingichka suv oqimiga tegizmasdan yaqinlashtiring va oqim qanday egilishini kuzating.

Namunalar
Chaqmoq va gulduros orasida 3 s o‘tdi: masofa 3 × 340 = 1020 m, ya’ni taxminan 1 km.
Ikkita pufakni bir xil matoga ishqalasak, ular bir xil zaryadlanib bir-birini itaradi; shisha va ebonit tayoqchalar esa har xil zaryadlanib bir-birini tortadi.
Sinfda faoliyat

Pufak tajribasi: shishirilgan pufakni sochingizga yoki jun matoga ishqalab, mayda qog‘oz parchalariga va devorga yaqinlashtiring. Ikkita ipga osilgan pufakni bir xil matoga ishqalab, bir-biriga yaqinlashtiring: itarilishni kuzating. Xavfsizlik: allergiyasi bo‘lganlar lateks pufak o‘rniga plastik narsa ishlatsin; pufakni og‘izga solmang; murch kukuni bilan tajribada nafas olmang (aksirish mumkin); elektr rozetkasi yoki simlar yonida ishlamang.

Mashq
1
Zaryadlarning o‘zaro ta’siri qoidasini ayting.
2
Chaqmoqdan 5 s keyin gulduros eshitildi. Chaqmoq necha m uzoqlikda? (340 m/s)
3
Jism nima uchun elektrlanadi? Elektronlarni eslating.
4
Momaqaldiroq payti nima uchun daraxt tagida turish xavfli?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSahna gulchambarini ta’mirlashHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →