☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Tirik organizmlar klassifikatsiyasi, o‘simliklar va hayvonlar dunyosi

Darslar 16–18 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
16

Tirik organizmlar klassifikatsiyasi

Darslik, 37–38-betlar
MaqsadKlassifikatsiya va sistematika nimaligini, tur tushunchasini va binar nomenklatura qoidasini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
klassifikatsiya · classification (sorting organisms into groups by similarity)sistematika · systematics (the science of describing and classifying organisms)tur · speciesbinar nomenklatura · binomial nomenclature (two-part naming)
Tushuntirish

Yer yuzida tirik organizmlar juda xilma-xil, shuning uchun ularni o‘rganish oson bo‘lishi uchun guruhlarga ajratamiz. Tirik organizmlarni o‘zaro o‘xshash xususiyatlariga ko‘ra guruhlarga ajratish klassifikatsiya deyiladi; tirik organizmlarni tavsiflash va klassifikatsiya qilish bilan shug‘ullanadigan fan – sistematika. Barcha tirik organizmlar hujayralardan tuzilgan va oziqlanish, nafas olish, ayirish, ta’sirlanish, ko‘payish, o‘sish va rivojlanish xususiyatlariga ega. Tashqi va ichki tuzilishi o‘xshash organizmlar guruhi tur deyiladi: masalan, ko‘kterak, tol, o‘rik – turli turlar. Kelib chiqishi jihatidan yaqin o‘simlik turlari turkumlarga, hayvon turlari urug‘larga birlashtiriladi. Fanda har bir tur ikki nom bilan ataladi (binar nomenklatura): o‘simliklarda tur va turkum nomi, hayvonlarda tur va urug‘ nomi bilan. Bu tizimni XVIII asrda shved olimi Karl Linney joriy etgan. Tabiatda tillar boshqa-boshqa bo‘lsa-da, ilmiy nom bir xil bo‘lgani uchun olimlar bir-birini tushunadi.

Namunalar
Targ‘il lola va qizil lola – turli turlar, lekin ikkalasi lola turkumiga kiradi. Qo‘ng‘ir ayiq va oq ayiq ayiq urug‘iga mansub, ammo bu ikki tur bir-biridan farq qiladi.
Sinfxonadagi buyumlarni «sistemaga solamiz»: yozuv buyumlari (qalam, ruchka), mebel (parta, stul), o‘quv qurollari (chizg‘ich, sirkul). Guruhlash qidirishni osonlashtiradi – tirik tabiatda ham xuddi shunday.
Sinfda faoliyat

«Guruhlarga ajrat» o‘yini: o‘quvchilar 12–15 ta o‘simlik va hayvon rasmini (kartochkalar) o‘zlari tanlagan belgi (yashash joyi, oziqlanishi, tana qoplami) bo‘yicha guruhlaydi va qaysi belgi asosida ajratganini aytadi. Keyin boshqa belgi bilan qayta guruhlab, natijani taqqoslaydi. Xavfsizlik: faqat qog‘oz kartochkalar bilan ishlanadi.

Mashq
1
Klassifikatsiya nima? Sistematika-chi?
2
Tur deb nimaga aytiladi?
3
O‘simliklarda va hayvonlarda tur qaysi birlikka birlashadi?
4
Nima uchun ilmiy nom ikki qismdan iborat va hamma mamlakatda bir xil bo‘lishi qulay?