Tirik organizmlar klassifikatsiyasi
Yer yuzida tirik organizmlar juda xilma-xil, shuning uchun ularni o‘rganish oson bo‘lishi uchun guruhlarga ajratamiz. Tirik organizmlarni o‘zaro o‘xshash xususiyatlariga ko‘ra guruhlarga ajratish klassifikatsiya deyiladi; tirik organizmlarni tavsiflash va klassifikatsiya qilish bilan shug‘ullanadigan fan – sistematika. Barcha tirik organizmlar hujayralardan tuzilgan va oziqlanish, nafas olish, ayirish, ta’sirlanish, ko‘payish, o‘sish va rivojlanish xususiyatlariga ega. Tashqi va ichki tuzilishi o‘xshash organizmlar guruhi tur deyiladi: masalan, ko‘kterak, tol, o‘rik – turli turlar. Kelib chiqishi jihatidan yaqin o‘simlik turlari turkumlarga, hayvon turlari urug‘larga birlashtiriladi. Fanda har bir tur ikki qismli nom bilan ataladi (binar nomenklatura): avval turkum (hayvonlarda urug‘) nomi, keyin tur nomi. Bu tizimni XVIII asrda shved olimi Karl Linney joriy etgan. Tabiatda tillar boshqa-boshqa bo‘lsa-da, ilmiy nom bir xil bo‘lgani uchun olimlar bir-birini tushunadi.
| Urug‘ (turkum) | Turlari |
|---|---|
| Lola | Tulipa greigii; qizil lola |
| Ayiq | qo‘ng‘ir ayiq; oq ayiq |
Maktab kutubxonachisi kitoblarni avval fan bo‘yicha, so‘ng muallif familiyasi bo‘yicha javonlarga terib chiqdi. Endi o‘quvchi kerakli kitobni bir daqiqada topadi. Biologlar ham tirik mavjudotlarni umumiy belgilariga qarab guruhlaydi, shunda minglab turni tartibda saqlash mumkin bo‘ladi.
Biolog yangi topilgan turga nom beradi, veterinar hayvonni to‘g‘ri guruhga kiritib davolash usulini tanlaydi, o‘rmon xodimi hududdagi turlar ro‘yxatini tuzadi.
Navbatdagi safar kattalar bilan bozor yoki do‘konga borganingizda mahsulotlar qanday guruhlab qo‘yilganiga e’tibor bering va ikkita guruh nomini ayting.
«Guruhlarga ajrat» o‘yini: o‘quvchilar 12–15 ta o‘simlik va hayvon rasmini (kartochkalar) o‘zlari tanlagan belgi (yashash joyi, oziqlanishi, tana qoplami) bo‘yicha guruhlaydi va qaysi belgi asosida ajratganini aytadi. Keyin boshqa belgi bilan qayta guruhlab, natijani taqqoslaydi. Xavfsizlik: faqat qog‘oz kartochkalar bilan ishlanadi.