Darslar 14–15 · 2 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
14
Amaliy mashg‘ulot. Sun’iy yomg‘ir hosil qilish
Darslik, 33–34-betlar
MaqsadYomg‘ir hosil bo‘lish jarayonini modelda ko‘rsatadi va sun’iy yomg‘irning foydasi hamda kamchiliklarini baholaydi.
Yomg‘ir tabiatda suvning aylanishi tufayli hosil bo‘ladi: Quyosh issiqligidan suv bug‘lanadi, nam havo yuqoriga ko‘tarilib soviydi, suv bug‘i kondensatsiyalanib mayda tomchilar – bulut hosil qiladi; tomchilar yiriklashib yog‘in bo‘lib tushadi. Sun’iy yomg‘ir – inson bu jarayonga aralashib yog‘inni ko‘paytirishga urinishi. Odatda bulutlarga havo yoki samolyot orqali tomchilar hosil bo‘lishiga yordam beradigan mayda zarralar (masalan, kumush yodid yoki quruq muz) sepiladi; buning uchun bulutlar va yetarli namlik bo‘lishi shart – bulutsiz osmondan yomg‘ir chaqirib bo‘lmaydi. Afzalligi: qurg‘oqchilikni kamaytirishi, qishloq xo‘jaligi va suv omborlariga yordam berishi mumkin. Kamchiligi: qimmat texnika kerak, natija har doim kafolatlanmaydi, ob-havoga va tirik tabiatga ta’siri to‘liq o‘rganilmagan.
Namunalar
Modelda: idishdagi issiq suv bug‘lanadi, bug‘ yuqoridagi sovuq likopchaga tegib kondensatsiyalanadi, tomchilar yiriklashib pastga tushadi. Idish – dengiz, likopcha ostidagi sovuq havo – bulut balandligi.
Afzallik va kamchilikni ajrating: «qurg‘oqchilikni kamaytiradi» – afzallik; «qimmatbaho texnika kerak» – kamchilik; «yog‘in miqdorini oshiradi» – afzallik; «ob-havoni o‘zgartiradi» – ehtiyot bo‘lish kerak bo‘lgan jihat.
Sinfda faoliyat
Tajriba «Yomg‘ir bulutda»: shaffof stakanga suv quying, ustiga ehtiyotkorlik bilan «bulut» sifatida tarash ko‘pigi (yoki paxta) qatlami joylang. Pipetka bilan ko‘pik ustiga rangli suv (oziq-ovqat bo‘yog‘i) tomizing: bulut suvga to‘yinguncha ushlab turadi, so‘ng rangli «yomg‘ir» pastga tusha boshlaydi. Idishdagi issiq suv/muz tajribasi (13-mavzu) bilan solishtiring. Xavfsizlik: tarash ko‘pigi ovqat emas – og‘izga solmang, ko‘zga tegmasin; ishdan keyin qo‘lni yuving.
Mashq
1
Yomg‘ir hosil bo‘lishining uch bosqichini ayting.
Bug‘lanish, kondensatsiya (bulut hosil bo‘lishi), yog‘in tushishi.
2
Sun’iy yomg‘ir hosil qilish uchun nima zarur?
Bulutlar, yetarli namlik va bulutlarga sepiladigan zarralar hamda maxsus texnika.
3
Sun’iy yomg‘irning ikkita afzalligi va ikkita kamchiligini ayting.
Afzalligi: qurg‘oqchilikni kamaytiradi, o‘simlik va suv omborlariga yordam beradi. Kamchiligi: qimmat; ta’sirlari to‘liq o‘rganilmagan, natija kafolatlanmaydi.
4
Nima uchun bulutsiz ochiq osmondan sun’iy yomg‘ir chaqirib bo‘lmaydi?
Yomg‘ir uchun bulutdagi suv bug‘i va tomchilar kerak; bulut bo‘lmasa, kondensatsiyalanadigan nam yetarli emas.