ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Sun’iy yomg‘ir va novvot tayyorlash

Darslar 14–15 · 2 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
14

Amaliy mashg‘ulot. Sun’iy yomg‘ir hosil qilish

Darslik, 33–34-betlar
MaqsadYomg‘ir hosil bo‘lish jarayonini modelda ko‘rsatadi va sun’iy yomg‘irning foydasi hamda kamchiliklarini baholaydi.
Yangi so‘zlar
yog‘ingarchilik · precipitation (rain, snow, hail)bulut · cloudqurg‘oqchilik · droughtsuv bug‘i · water vapour
Tushuntirish

Yomg‘ir tabiatda suvning aylanishi tufayli hosil bo‘ladi: Quyosh issiqligidan suv bug‘lanadi, nam havo yuqoriga ko‘tarilib soviydi, suv bug‘i kondensatsiyalanib mayda tomchilar – bulut hosil qiladi; tomchilar yiriklashib yog‘in bo‘lib tushadi. Sun’iy yomg‘ir – inson bu jarayonga aralashib yog‘inni ko‘paytirishga urinishi. Odatda bulutlarga havo yoki samolyot orqali tomchilar hosil bo‘lishiga yordam beradigan mayda zarralar (masalan, kumush yodid yoki quruq muz) sepiladi; buning uchun bulutlar va yetarli namlik bo‘lishi shart – bulutsiz osmondan yomg‘ir chaqirib bo‘lmaydi. Afzalligi: qurg‘oqchilikni kamaytirishi, qishloq xo‘jaligi va suv omborlariga yordam berishi mumkin. Kamchiligi: qimmat texnika kerak, natija har doim kafolatlanmaydi, ob-havoga va tirik tabiatga ta’siri to‘liq o‘rganilmagan.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Issiq yoz kunining tushidan keyin tog‘ yonbag‘ri ustida bulut balandlashdi va qisqa jala yog‘di. Iliq, nam havo ko‘tarilib, sovidi, bug‘ tomchilarga aylandi va tomchilar og‘irlashib tushdi. Dehqonlar shunday bulutlarga qarab, qachon sug‘orishni rejalashtiradi.

Kim ishlatadi

Meteorolog bulutlar rivojlanishini kuzatadi, dehqon sug‘orishni ob-havoga qarab rejalashtiradi, suv resurslari muhandisi qurg‘oqchilik xavfini baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bulutli kunda besh daqiqa osmonga qarab, bulutlar shakli yoki kattaligi o‘zgarishini kuzating. Quyoshga hech qachon to‘g‘ridan-to‘g‘ri qaramang.

Namunalar
Modelda: idishdagi issiq suv bug‘lanadi, bug‘ yuqoridagi sovuq likopchaga tegib kondensatsiyalanadi, tomchilar yiriklashib pastga tushadi. Idish – dengiz, likopcha ostidagi sovuq havo – bulut balandligi.
Afzallik va kamchilikni ajrating: «qurg‘oqchilikni kamaytiradi» – afzallik; «qimmatbaho texnika kerak» – kamchilik; «yog‘in miqdorini oshiradi» – afzallik; «ob-havoni o‘zgartiradi» – ehtiyot bo‘lish kerak bo‘lgan jihat.
Sinfda faoliyat

Tajriba «Yomg‘ir bulutda»: shaffof stakanga suv quying, ustiga ehtiyotkorlik bilan «bulut» sifatida tarash ko‘pigi (yoki paxta) qatlami joylang. Pipetka bilan ko‘pik ustiga rangli suv (oziq-ovqat bo‘yog‘i) tomizing: bulut suvga to‘yinguncha ushlab turadi, so‘ng rangli «yomg‘ir» pastga tusha boshlaydi. Idishdagi issiq suv/muz tajribasi (13-mavzu) bilan solishtiring. Xavfsizlik: tarash ko‘pigi ovqat emas – og‘izga solmang, ko‘zga tegmasin; ishdan keyin qo‘lni yuving.

Mashq
1
Yomg‘ir hosil bo‘lishining uch bosqichini ayting.
2
Sun’iy yomg‘ir hosil qilish uchun nima zarur?
3
Sun’iy yomg‘irning ikkita afzalligi va ikkita kamchiligini ayting.
4
Nima uchun bulutsiz ochiq osmondan sun’iy yomg‘ir chaqirib bo‘lmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliNovvot uchun idishHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →