ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Zichlik, uni aniqlash va bug‘lanish

Darslar 11–13 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
11

Moddaning zichligi

Darslik, 27–28-betlar
MaqsadZichlik nima ekanini, formula va birliklarini bilib, oddiy masalalarni yechadi hamda suzish-cho‘kishni zichlik bilan bog‘laydi.
Yangi so‘zlar
zichlik · densitymassa · masshajm · volumeg/sm³ · grams per cubic centimetre (unit of density)
Tushuntirish

Zichlik – moddaning birlik hajmiga to‘g‘ri keladigan massasi. U massani hajmga bo‘lib topiladi: ρ = m : V, bunda ρ – zichlik, m – massa, V – hajm. Massa grammda (g), hajm kub santimetrda (sm³) olinsa, zichlik g/sm³ da chiqadi; bu har 1 sm³ moddaning grammdagi massasini bildiradi. SI birligi kg/m³; 1 g/sm³ = 1000 kg/m³. Masalan, suvning zichligi 1 g/sm³ (1000 kg/m³), temirniki 7,8 g/sm³, alyuminiyniki 2,7 g/sm³, oltinniki 19,3 g/sm³, po‘kakniki 0,24 g/sm³. Bir xil hajmli mis va alyuminiy kubning massasi turlicha: misniki katta, chunki mis zichroq. Jism suyuqlikdan kam zich bo‘lsa, suzadi; zichroq bo‘lsa, cho‘kadi. Muz (taxminan 0,9 g/sm³) suvdan kam zich, shuning uchun suvda suzadi.

ƒFormula
ρ = m : V
ρ — zichlik, m — massa, V — hajm
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bozorda sotuvchining paxta va guruch solingan bir xil kattalikdagi ikkita qopi yonma-yon turibdi. Paxtali qopni bola bir qo‘lida ko‘taradi, guruchlisini ikki qo‘lda ham zo‘rg‘a. Bir xil hajmda guruchning massasi paxtanikidan ancha katta, ya’ni zichligi ko‘proq.

Kim ishlatadi

Kemasozlar kema suvda suzishi uchun materiallar zichligini hisobga oladi, zargar metallni zichligiga qarab farqlaydi, quruvchi yengil yoki og‘ir material tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Hajmi o‘xshash ikki narsani qo‘lingizga olib solishtiring: masalan, shimgich va tosh, yoki g‘ijimlangan qog‘oz to‘pi va kartoshka. Qaysi biri og‘irroq ekanini sezing.

Namunalar
Jismning massasi 600 g, hajmi 200 sm³. Zichligi: ρ = 600 : 200 = 3 g/sm³.
051015200,240,912,77,819,3Po‘kakMuzSuvAlyuminiyTemirOlting/sm³Zichlik
Suvning zichligi 1 g/sm³ bo‘lgani uchun 250 sm³ suvning massasi 250 g. Po‘kak (0,24 g/sm³) suvdan yengil, shuning uchun suzadi; temir (7,8 g/sm³) cho‘kadi.
Sinfda faoliyat

Tajriba: bir xil ikkita mandarin oling; birining po‘stini archib tashlang. Ikkalasini suvli stakanga ehtiyotkorlik bilan soling: po‘sti bor mandarin suzadi (po‘stidagi havo bo‘shliqlari uni yengillashtiradi), po‘stsiz mandarin cho‘kadi (suvdan zichroq). Sababini zichlik bilan tushuntiring. Xavfsizlik: mandarin ishlatilganda allergiyasi borlar tegmasin; tajriba mevalarini toza saqlab, yeyishdan oldin yuving; to‘kilgan suvni arting.

Mashq
1
Zichlik formulasini yozing va harflarini izohlang.
2
Massasi 600 g, hajmi 200 sm³ bo‘lgan jism zichligi necha g/sm³?
3
Zichligi 1800 kg/m³ bo‘lgan g‘ishtdan 3 m³ hajmli g‘isht uyumining massasi necha kg? (m = ρ · V)
4
Nima uchun muz suvda cho‘kmaydi, temir esa cho‘kadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKir qayerda tez quriydiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →