☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Zichlik, uni aniqlash va bug‘lanish

Darslar 11–13 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
11

Moddaning zichligi

Darslik, 27–28-betlar
MaqsadZichlik nima ekanini, formula va birliklarini bilib, oddiy masalalarni yechadi hamda suzish-cho‘kishni zichlik bilan bog‘laydi.
Yangi so‘zlar
zichlik · densitymassa · masshajm · volumeg/cm³ · grams per cubic centimetre (unit of density)
Tushuntirish

Zichlik – moddaning birlik hajmiga to‘g‘ri keladigan massasi. U massani hajmga bo‘lib topiladi: ρ = m : V, bunda ρ – zichlik, m – massa, V – hajm. Massa grammda (g), hajm kub santimetrda (cm³) olinsa, zichlik g/cm³ da chiqadi; bu har 1 cm³ moddaning grammdagi massasini bildiradi. SI birligi kg/m³; 1 g/cm³ = 1000 kg/m³. Masalan, suvning zichligi 1 g/cm³ (1000 kg/m³), temirniki 7,8 g/cm³, alyuminiyniki 2,7 g/cm³, oltinniki 19,3 g/cm³, po‘kakniki 0,24 g/cm³. Bir xil hajmli mis va alyuminiy kubning massasi turlicha: misniki katta, chunki mis zichroq. Jism suyuqlikdan kam zich bo‘lsa, suzadi; zichroq bo‘lsa, cho‘kadi. Muz (taxminan 0,9 g/cm³) suvdan kam zich, shuning uchun suvda suzadi.

Namunalar
Jismning massasi 600 g, hajmi 200 cm³. Zichligi: ρ = 600 : 200 = 3 g/cm³.
Suvning zichligi 1 g/cm³ bo‘lgani uchun 250 cm³ suvning massasi 250 g. Po‘kak (0,24 g/cm³) suvdan yengil, shuning uchun suzadi; temir (7,8 g/cm³) cho‘kadi.
Sinfda faoliyat

Tajriba: bir xil ikkita mandarin oling; birining po‘stini archib tashlang. Ikkalasini suvli stakanga ehtiyotkorlik bilan soling: po‘sti bor mandarin suzadi (po‘stidagi havo bo‘shliqlari uni yengillashtiradi), po‘stsiz mandarin cho‘kadi (suvdan zichroq). Sababini zichlik bilan tushuntiring. Xavfsizlik: mandarin ishlatilganda allergiyasi borlar tegmasin; tajriba mevalarini toza saqlab, yeyishdan oldin yuving; to‘kilgan suvni arting.

Mashq
1
Zichlik formulasini yozing va harflarini izohlang.
2
Massasi 600 g, hajmi 200 cm³ bo‘lgan jism zichligi necha g/cm³?
3
Zichligi 1800 kg/m³ bo‘lgan g‘ishtdan 3 m³ hajmli g‘isht uyumining massasi necha kg? (m = ρ · V)
4
Nima uchun muz suvda cho‘kmaydi, temir esa cho‘kadi?