ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Litosfera, vulqonlar va gidrosfera

Darslar 46–48 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
46

Litosfera plitalari

Darslik, 104–106-betlar
MaqsadLitosfera tuzilishini, litosfera plitalarining harakati bilan zilzila va vulqonlar bog‘liqligini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
litosfera · lithosphere (Earth’s rigid outer shell)magma · magma (molten rock underground)epitsentr · epicentre (surface point above the focus)seysmograf · seismograph (instrument that records quakes)
Tushuntirish

Yer uch asosiy qismdan iborat: po‘st (yer qobig‘i), mantiya va yadro. Yer po‘sti bilan mantiyaning eng yuqori qattiq qismi birgalikda litosfera deyiladi. Litosfera yaxlit emas: u bir nechta yirik va ko‘plab kichik plitalarga bo‘lingan. Plitalar mantiyaning pastroq, qovushoq qatlami – astenosfera ustida juda sekin, yiliga bir necha santimetr tezlik bilan siljiydi. Plitalar to‘qnashgan, ajralgan yoki bir-biriga ishqalanib o‘tgan joylarda zilzilalar va vulqonlar ko‘p bo‘ladi; Tinch okean atrofidagi «Olov halqasi» shunday hudud. Yer ostida zilzila boshlanadigan joy – o‘choq (gipotsentr), uning ustidagi yer yuzasi nuqtasi esa epitsentr. Zilzilani seysmograf yozib oladi. Yer qimirlashining kuchi ikki xil ifodalanadi: magnituda (Rixter shkalasi, energiya o‘lchovi) va yer yuzasidagi ta’sir kuchi – intensivlik (O‘zbekistonda 12 ballik shkala).

epitsentro‘choq (gipotsentr)Yer yuzasi

So‘zni to‘g‘ri qutiga sudrang (yoki so‘zni, keyin qutini bosing)

Litosfera
Gidrosfera
Atmosfera

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Zilzilali hududda quruvchilar uylarni egiluvchan karkas bilan quradi va og‘ir tomlardan qochadi. Plitalarning sekin harakati yerda kuchlanish yig‘adi va zilzila vaqtida u birdan bo‘shaydi. Shu sababli bino yer silkinsa ham sinmasdan, biroz egilib turishi kerak.

Kim ishlatadi

Seysmolog yer silkinishlarni kuzatadi, qurilish muhandisi zilzilabardosh bino loyihalaydi, qutqaruvchi favqulodda holatlarga tayyorlanadi.

Bugun sinab ko‘ring

Beshta kitobdan tor va baland minora, yana beshtasidan past va keng uyum yasang. Stolni qo‘llaringiz bilan juda ohista silkitib ko‘ring: qaysi biri avval qulaydi? Barmoq va oyoqlaringizni kitoblardan uzoq tuting.

Namunalar
Plita yiliga 5 sm siljisa, 20 yilda 5 × 20 = 100 sm, ya’ni 1 m siljiydi. Shuning uchun biz harakatni sezmaymiz, lekin millionlab yillar davomida materiklar o‘rni o‘zgargan.
Epitsentrdagi inshootlar eng kuchli zarba oladi, chunki u o‘choq ustida joylashgan. Epitsentrdan uzoqlashgan sari tebranish susayadi.
Sinfda faoliyat

Model: ikkita qalin kitobni stol ustida yonma-yon qo‘ying va ularni bir-biriga asta-sekin siljitib, orasiga yupqa qog‘oz yoki mato qo‘ying. Qog‘oz qanday burishib, ko‘tarilishini kuzating – bu plitalar to‘qnashganda tog‘lar hosil bo‘lishining modeli. Xavfsizlik: og‘ir kitoblarni oyoqqa tushirmang, barmoqlarni orasiga qisib qo‘ymang; zilzila payti nima qilish kerakligini ham muhokama qiling (pana joy, ichki devor yoki mustahkam stol ostida, deraza va og‘ir javonlardan uzoqda).

Mashq
1
Litosfera nimalardan tashkil topgan?
2
Plita yiliga 4 sm siljisa, 25 yilda necha santimetr siljiydi?
3
Epitsentr va o‘choq (gipotsentr) farqi nimada?
4
Nega zilzila va vulqonlar asosan plitalar chegarasida ko‘p bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliUrug‘ sayohatchisiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →