Litosfera plitalari
Yer uch asosiy qismdan iborat: po‘st (yer qobig‘i), mantiya va yadro. Yer po‘sti bilan mantiyaning eng yuqori qattiq qismi birgalikda litosfera deyiladi. Litosfera yaxlit emas: u bir nechta yirik va ko‘plab kichik plitalarga bo‘lingan. Plitalar mantiyaning pastroq, qovushoq qatlami – astenosfera ustida juda sekin, yiliga bir necha santimetr tezlik bilan siljiydi. Plitalar to‘qnashgan, ajralgan yoki bir-biriga ishqalanib o‘tgan joylarda zilzilalar va vulqonlar ko‘p bo‘ladi; Tinch okean atrofidagi «Olov halqasi» shunday hudud. Yer ostida zilzila boshlanadigan joy – o‘choq (gipotsentr), uning ustidagi yer yuzasi nuqtasi esa epitsentr. Zilzilani seysmograf yozib oladi. Yer qimirlashining kuchi ikki xil ifodalanadi: magnituda (Rixter shkalasi, energiya o‘lchovi) va yer yuzasidagi ta’sir kuchi – intensivlik (O‘zbekistonda 12 ballik shkala).
Model: ikkita qalin kitobni stol ustida yonma-yon qo‘ying va ularni bir-biriga asta-sekin siljitib, orasiga yupqa qog‘oz yoki mato qo‘ying. Qog‘oz qanday burishib, ko‘tarilishini kuzating – bu plitalar to‘qnashganda tog‘lar hosil bo‘lishining modeli. Xavfsizlik: og‘ir kitoblarni oyoqqa tushirmang, barmoqlarni orasiga qisib qo‘ymang; zilzila payti nima qilish kerakligini ham muhokama qiling (pana joy, ichki devor yoki mustahkam stol ostida, deraza va og‘ir javonlardan uzoqda).