ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Quyosh sistemasi, yulduzlar va Qutb yulduzi

Darslar 36–38 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
36

Quyosh sistemasi

Darslik, 80–81-betlar
MaqsadQuyosh sistemasi tarkibini, sayyoralar guruhlarini va asteroid, kometa kabi jismlarni tushuntiradi; astronomiya rivojiga hissa qo‘shgan olimlarni sanaydi.
Yangi so‘zlar
Quyosh sistemasi · Solar Systemsayyora · planetorbita · orbit (path around the Sun)kometa · comet
Tushuntirish

Quyosh sistemasi markazida Quyosh – Yerga eng yaqin yulduz joylashgan; uning atrofida sakkizta sayyora aylanadi. Quyosh asosan vodorod va geliydan iborat o‘ta qizigan gaz shari bo‘lib, Yerdagi asosiy yorug‘lik va issiqlik manbaidir. Quyoshdan Yergacha masofa taxminan 150 mln km; yorug‘lik bu yo‘lni taxminan 8 daqiqa 20 soniyada bosib o‘tadi. Yer Quyosh atrofida o‘rtacha 29,8 km/s tezlik bilan, soat mili yo‘nalishiga teskari, ellips shaklidagi orbita bo‘ylab harakatlanadi. Sayyoralar Quyoshdan uzoqlashish tartibida: Merkuriy, Venera, Yer, Mars, Yupiter, Saturn, Uran, Neptun. Birinchi to‘rttasi – kichik (yer guruhi) sayyoralar: hajmi nisbatan kichik, qattiq sirtli, yo‘ldoshi yo‘q yoki kam. Keyingi to‘rttasi – ulkan sayyoralar: ulkan o‘lchamli, ko‘p yo‘ldoshli. Mars va Yupiter orasida asteroidlar mintaqasi bor: asteroidlar shakli notekis tosh-metall jismlar. Kometa boshi (muz va chang yadrosi) va dumi bor; u o‘zidan nur sochmaydi, Quyosh nurini qaytaradi. Osmon jismlarini Pifagor, Eratosfen, Gipparx, Beruniy, al-Xorazmiy, al-Farg‘oniy, Mirzo Ulug‘bek, Kopernik, Galiley, Kepler va boshqalar o‘rgangan.

Quyoshdan boshlab
№SayyoraGuruh
1Merkuriykichik (yer guruhi)
2Venerakichik (yer guruhi)
3Yerkichik (yer guruhi)
4Marskichik (yer guruhi)
5Yupitergigant
6Saturngigant
7Urangigant
8Neptungigant

So‘zni mos rasmga sudrang (yoki ikkalasini ketma-ket bosing)

Quyosh ☀️oy 🌙Yer 🌍yulduz ⭐

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab tomidagi quyosh panellari yorug‘ kunda chiroqlar va kompyuterlar uchun elektr beradi, bulutli kunda esa kamroq. Quyosh Yerning asosiy yorug‘lik va issiqlik manbai ekani shundan ham ko‘rinadi.

Kim ishlatadi

Quyosh paneli o‘rnatuvchi usta tomning quyosh tomonga qaraganini hisobga oladi, astronom Quyosh va sayyoralarni o‘rganadi, dehqon quyosh nuridan mevalarni quritishda foydalanadi.

Bugun sinab ko‘ring

Quyosh nuri tufayli ishlaydigan, quriydigan yoki o‘sadigan uchta narsani atrofingizdan toping (masalan, quyosh paneli, osilgan kiyim, o‘simlik).

Namunalar
ƒFormula
150 000 000 : 300 000 = 500
500 s = 8 min 20 s
Yorug‘lik tezligi taxminan 300 000 km/s. Quyoshdan Yergacha: 150 000 000 : 300 000 = 500 s, ya’ni 8 daqiqa 20 soniya. Demak, biz Quyoshni 8 daqiqa 20 soniya oldingi holida ko‘ramiz.
Soatiga 500 km tezlikdagi samolyot Quyoshga uchsa: 150 000 000 : 500 = 300 000 soat; 300 000 : 24 = 12 500 sutka, bu taxminan 34 yil.
Sinfda faoliyat

Masshtabli model: 1 astronomik birlik (Yer–Quyosh masofasi) = 10 sm deb olib, 3,5 m uzunlikdagi qog‘oz tasmaga Quyosh va sayyoralar o‘rnini belgilang: Merkuriy 4 sm, Venera 7 sm, Yer 10 sm, Mars 15 sm, Yupiter 52 sm, Saturn 95 sm, Uran 192 sm, Neptun 301 sm. Uzoq sayyoralar nega shunchalik uzoqligini muhokama qiling. Xavfsizlik: Quyoshga bevosita, ayniqsa durbin yoki teleskop orqali hech qachon qaramang.

Mashq
1
Sayyoralarni Quyoshdan uzoqlashish tartibida yozing.
2
Soatiga 100 km tezlikdagi mashina uchun Quyoshgacha masofa (150 000 000 km) necha soatda bosib o‘tiladi?
3
Kichik va ulkan sayyoralar guruhlarini taqqoslang.
4
Nima uchun Quyosh sayyora emas, yulduz?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliHovlidagi ob-havo punktiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →