Quyosh sistemasi
Quyosh sistemasi markazida Quyosh – Yerga eng yaqin yulduz joylashgan; uning atrofida sakkizta sayyora aylanadi. Quyosh asosan vodorod va geliydan iborat o‘ta qizigan gaz shari bo‘lib, Yerdagi asosiy yorug‘lik va issiqlik manbaidir. Quyoshdan Yergacha masofa taxminan 150 mln km; yorug‘lik bu yo‘lni taxminan 8 daqiqa 20 soniyada bosib o‘tadi. Yer Quyosh atrofida o‘rtacha 29,8 km/s tezlik bilan, soat mili yo‘nalishiga teskari, ellips shaklidagi orbita bo‘ylab harakatlanadi. Sayyoralar Quyoshdan uzoqlashish tartibida: Merkuriy, Venera, Yer, Mars, Yupiter, Saturn, Uran, Neptun. Birinchi to‘rttasi – kichik (yer guruhi) sayyoralar: hajmi nisbatan kichik, qattiq sirtli, yo‘ldoshi yo‘q yoki kam. Keyingi to‘rttasi – ulkan sayyoralar: ulkan o‘lchamli, ko‘p yo‘ldoshli. Mars va Yupiter orasida asteroidlar mintaqasi bor: asteroidlar shakli notekis tosh-metall jismlar. Kometa boshi (muz va chang yadrosi) va dumi bor; u o‘zidan nur sochmaydi, Quyosh nurini qaytaradi. Osmon jismlarini Pifagor, Eratosfen, Gipparx, Beruniy, al-Xorazmiy, al-Farg‘oniy, Mirzo Ulug‘bek, Kopernik, Galiley, Kepler va boshqalar o‘rgangan.
| № | Sayyora | Guruh |
|---|---|---|
| 1 | Merkuriy | kichik (yer guruhi) |
| 2 | Venera | kichik (yer guruhi) |
| 3 | Yer | kichik (yer guruhi) |
| 4 | Mars | kichik (yer guruhi) |
| 5 | Yupiter | gigant |
| 6 | Saturn | gigant |
| 7 | Uran | gigant |
| 8 | Neptun | gigant |
So‘zni mos rasmga sudrang (yoki ikkalasini ketma-ket bosing)
Maktab tomidagi quyosh panellari yorug‘ kunda chiroqlar va kompyuterlar uchun elektr beradi, bulutli kunda esa kamroq. Quyosh Yerning asosiy yorug‘lik va issiqlik manbai ekani shundan ham ko‘rinadi.
Quyosh paneli o‘rnatuvchi usta tomning quyosh tomonga qaraganini hisobga oladi, astronom Quyosh va sayyoralarni o‘rganadi, dehqon quyosh nuridan mevalarni quritishda foydalanadi.
Quyosh nuri tufayli ishlaydigan, quriydigan yoki o‘sadigan uchta narsani atrofingizdan toping (masalan, quyosh paneli, osilgan kiyim, o‘simlik).
Masshtabli model: 1 astronomik birlik (Yer–Quyosh masofasi) = 10 sm deb olib, 3,5 m uzunlikdagi qog‘oz tasmaga Quyosh va sayyoralar o‘rnini belgilang: Merkuriy 4 sm, Venera 7 sm, Yer 10 sm, Mars 15 sm, Yupiter 52 sm, Saturn 95 sm, Uran 192 sm, Neptun 301 sm. Uzoq sayyoralar nega shunchalik uzoqligini muhokama qiling. Xavfsizlik: Quyoshga bevosita, ayniqsa durbin yoki teleskop orqali hech qachon qaramang.