Maqsad, shart va to‘siqsizlik ergash gapli qo‘shma gap
Darslar 24–25 · 2 ta dars · S. Yu. Islambekova, Yu. Yu. Musurmanova, Z. X. Abdurayimova, L. N. Tagiyeva. Русский язык, 11-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik), 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI», Toshkent, 2018
25
«СПП»: shart va to‘siqsizlik ergash gapi
Darslik: 94–96-betlar
MaqsadShart va to‘siqsizlik ergash gaplarini («если, если бы, раз, в случае если»; «хотя, несмотря на то что, как ни, где ни») topish, real va real bo‘lmagan shartni farqlash.
Shart ergash gapi bosh gapdagi harakat qanday sharoitda bo‘lishini bildiradi va «при каком условии?» savoliga javob beradi. U «если, если бы, раз, в случае если, при условии что, когда» bog‘lovchilari bilan bog‘lanadi. Real shartda fe’l indikativda: «Если завтра будет дождь, мы останемся дома». Real bo‘lmagan shartda ikkala qismda ham «бы» bilan shart mayli ishlatiladi: «Если бы я знал дорогу, я пошёл бы сам». Bosh gapda ko‘pincha «то» ham keladi: «Если начнётся дождь, то матч перенесут». To‘siqsizlik ergash gapi shartga qaramay harakat bajarilishini ko‘rsatadi va «несмотря на что? вопреки чему?» savollariga javob beradi. U «хотя, несмотря на то что, пускай, даром что» bog‘lovchilari yoki «как ни, где ни, куда ни, что ни, сколько ни, кто ни» (shuningdek «бы» bilan: «как бы ни», «куда бы ни») birikmalari orqali bog‘lanadi: «Хотя было холодно, мы долго гуляли»; «Сколько ни ждали, автобус не пришёл»; «Куда бы ты ни пошёл, я поеду с тобой». Ergash gap vergul bilan ajratiladi.
Namunalar
Real: «Если я узнаю номер, я позвоню». Real emas: «Если бы я знал номер, я позвонил бы» («бы» ikkala qismda).
To‘siqsizlik: «Хотя было поздно, мы ещё гуляли». «Сколько ни ждали, автобус не пришёл». «Куда бы ты ни пошёл, я поеду с тобой».
Sinfda faoliyat
«Agar... bo‘lganida». Bitta orzu beriladi («Я стал бы пилотом»); jamoalar «если бы» bilan real bo‘lmagan shart, «если» bilan real shartli gap tuzadi, so‘ng «хотя» bilan to‘siqsizlik gapi.
Mashq
1
«Если» yoki «хотя» ni qo‘ying: «... пойдёт дождь, возьми зонт». «... было поздно, мы ещё гуляли».
Если; Хотя
2
Real yoki real bo‘lmagan shartni aniqlang: «Если я узнаю номер, я позвоню». «Если бы я знал номер, я позвонил бы».
real; real emas
3
Sodda gapni to‘siqsizlik ergash gapli qo‘shma gapga aylantiring: «Несмотря на усталость, он продолжал бег».
Хотя он устал, он продолжал бег.
4
Nima uchun «Если бы я знал дорогу, я пошёл бы сам» da «бы» ikki marta keladi?
Real bo‘lmagan shart ikkala qismda ham shart mayli bilan ifodalanadi: «если бы знал», «пошёл бы».