☰ Mundarija · Rus tili

Maqsad, shart va to‘siqsizlik ergash gapli qo‘shma gap

Darslar 24–25 · 2 ta dars · S. Yu. Islambekova, Yu. Yu. Musurmanova, Z. X. Abdurayimova, L. N. Tagiyeva. Русский язык, 11-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik), 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI», Toshkent, 2018
24

«СПП»: maqsad ergash gapi

Darslik: 91–93-betlar
MaqsadMaqsad ergash gapini topish, «чтобы, для того чтобы, лишь бы» bog‘lovchilarini qo‘llash, fe’l shaklini (infinitiv yoki o‘tgan zamon) to‘g‘ri tanlash, maqsad, izohlovchi va aniqlovchi ergash gaplarni farqlash.
Yangi so‘zlar
придаточное цели (maqsad ergash gapi) · придаточное цели (clause of purpose)неопределённая форма (infinitiv) · неопределённая форма (infinitive)субъект действия (harakat egasi) · субъект действия (the doer)разговорная речь (so‘zlashuv nutqi) · разговорная речь (colloquial speech)
Tushuntirish

Maqsad ergash gapi harakat nima uchun bajarilishini ko‘rsatadi va «зачем? для чего? с какой целью?» savollariga javob beradi. U «чтобы, для того чтобы, затем чтобы, с тем чтобы, лишь бы, только бы» bog‘lovchilari orqali bog‘lanadi: «Мы встали рано, чтобы увидеть восход». Agar ikkala qismda harakat egasi bitta bo‘lsa, ergash gapda fe’l infinitivda turadi: «Я записал номер, чтобы не забыть». Agar egalar turlicha bo‘lsa, fe’l o‘tgan zamon shaklida keladi: «Мама записала номер, чтобы я не забыл». «Лишь бы, только бы» so‘zlashuvda har qanday yo‘l bilan erishiladigan maqsadni bildiradi: «Он готов на всё, лишь бы выиграть». «Чтобы» bilan keluvchi boshqa ergash gaplardan farqlash kerak: «Он пришёл, чтобы помочь» (maqsad — «зачем?»); «Он попросил, чтобы мы помогли» (izohlovchi — «о чём?»); «Нужна такая палатка, чтобы в ней поместились пятеро» (aniqlovchi — «какой?»). Sxemada: «(чтобы ...), [ ]». «Для того чтобы» bo‘linishi mumkin: mantiqiy urg‘u bo‘lsa, vergul «чтобы» oldidan qo‘yiladi: «Я пришёл для того, чтобы помочь».

Namunalar
«Мама открыла окно, чтобы в комнате стало свежо» — ega boshqa: o‘tgan zamon. «Мы вышли рано, чтобы успеть на поезд» — ega bir xil: infinitiv.
«Для того чтобы выучить стихотворение, нужно повторять его» — sxema: «(для того чтобы ...), [ ]». «Он готов на всё, лишь бы выиграть» — so‘zlashuv.
Sinfda faoliyat

«Nima uchun?». Juftlar bir harakatni tanlaydi («Я встал рано») va ikki variant yozadi: egasi bir xil (infinitiv) va egasi boshqa (o‘tgan zamon).

Mashq
1
To‘g‘ri shaklni yozing: «Я записал номер, чтобы не ... (забыть)». «Мама записала номер, чтобы я не ... (забыть)».
2
Ergash gap turini aniqlang: «Он пришёл, чтобы помочь». «Он попросил, чтобы мы помогли». «Нужна такая палатка, чтобы в ней поместились пятеро».
3
«Чтобы» yoki «лишь бы» ni qo‘ying: «Он согласен на всё, ... выиграть». «Мы вышли рано, ... успеть на поезд».
4
Sxema chizing: «Чтобы успеть на поезд, мы вышли рано».