Darslar 26 · 1 ta dars · S. Yu. Islambekova, Yu. Yu. Musurmanova, Z. X. Abdurayimova, L. N. Tagiyeva. Русский язык, 11-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik), 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI», Toshkent, 2018
26
Bog‘lovchisiz qo‘shma gap
Darslik: 97–101-betlar
MaqsadBog‘lovchisiz qo‘shma gaplarning ma’no turlarini (sanash, izoh va sabab, payt-shart-natija-qarama-qarshilik) aniqlash, ular orasiga vergul, nuqtali vergul, ikki nuqta yoki tire qo‘yish va bog‘lovchili gap bilan almashtirish.
Yangi so‘zlar
бессоюзное сложное предложение (bog‘lovchisiz qo‘shma gap) · бессоюзное сложное предложение (asyndetic complex sentence)точка с запятой (nuqtali vergul) · точка с запятой (semicolon)пояснение (izoh) · пояснение (explanation)противопоставление (qarama-qarshi qo‘yish) · противопоставление (contrast)
Tushuntirish
Bog‘lovchisiz qo‘shma gapda qismlar bog‘lovchisiz, faqat ma’no va ohang orqali bog‘lanadi. Qismlar orasidagi tinish belgisi ma’noga bog‘liq. 1) Voqealar sanalsa, vergul (qismlar ichida vergul bo‘lsa, nuqtali vergul) qo‘yiladi: «Заиграла музыка, зажглись огни, все поднялись». Tugallanmagan tur fe’llari bir vaqtlilikni, tugallangan tur fe’llari ketma-ketlikni bildiradi: «Шумел ветер, шелестели листья». Bunday gapni «и» li bog‘langan gap bilan almashtirish mumkin. 2) Ikkinchi qism birinchisini izohlasa, to‘ldirsa yoki sababini ko‘rsatsa, ikki nuqta qo‘yiladi: «Я понял: он не придёт» («…, что …»); «Мы не вышли: шёл сильный дождь» («…, потому что …»). 3) Qismlar orasida payt, shart, natija, qarama-qarshilik, solishtirish yoki voqealarning tez almashinuvi bo‘lsa, tire qo‘yiladi: «Постучишься — откроют» (shart), «Солнце село — стало прохладно» (payt/natija), «Брат любит футбол — сестра предпочитает теннис» (qarama-qarshilik), «Мигнул свет — и всё стихло» (tez almashinuv). Bunday gaplarni «если, когда, поэтому, а» bog‘lovchili gaplar bilan almashtirish mumkin.
Namunalar
Sanash: «Лодка качнулась, вода плеснула, берег отдалился» (tugallangan tur — ketma-ketlik). Nuqtali vergul: «Улицы были тихие, пустые; в окнах горел свет, на скамейках дремали коты».
Izoh va sabab: «Я знаю: он придёт» = «Я знаю, что он придёт». Shart: «Захочешь — найдёшь время» = «Если захочешь, найдёшь время».
Sinfda faoliyat
«Belgini toping». Doskada bog‘lovchisiz gaplar tinish belgisiz; o‘quvchilar ma’noni (sanash, izoh, sabab, shart...) aytib, tegishli belgini qo‘yadi va bog‘lovchili variantni yozadi.
Mashq
1
Tinish belgilarini qo‘ying: «Лодка качнулась вода плеснула берег отдалился».
Лодка качнулась, вода плеснула, берег отдалился.
2
Ikki nuqta yoki tire qo‘ying: «Я знаю он придёт». «Захочешь найдёшь время». «Мы не вышли шёл дождь».
Я знаю: он придёт. Захочешь — найдёшь время. Мы не вышли: шёл дождь.
3
Bog‘lovchili gap bilan almashtiring: «Мы не вышли: шёл дождь». «Солнце село — стало прохладно».
Мы не вышли, потому что шёл дождь. Когда солнце село, стало прохладно.
4
Nima uchun «Улицы были тихие, пустые; в окнах горел свет» da nuqtali vergul?
Qismlar ichida allaqachon vergul bor, shuning uchun ularni bir-biridan nuqtali vergul ajratadi.