Bog‘lovchisiz qo‘shma gap
Bog‘lovchisiz qo‘shma gapda qismlar bog‘lovchisiz, faqat ma’no va ohang orqali bog‘lanadi. Qismlar orasidagi tinish belgisi ma’noga bog‘liq. 1) Voqealar sanalsa, vergul (qismlar ichida vergul bo‘lsa, nuqtali vergul) qo‘yiladi: «Заиграла музыка, зажглись огни, все поднялись». Tugallanmagan tur fe’llari bir vaqtlilikni, tugallangan tur fe’llari ketma-ketlikni bildiradi: «Шумел ветер, шелестели листья». Bunday gapni «и» li bog‘langan gap bilan almashtirish mumkin. 2) Ikkinchi qism birinchisini izohlasa, to‘ldirsa yoki sababini ko‘rsatsa, ikki nuqta qo‘yiladi: «Я понял: он не придёт» («…, что …»); «Мы не вышли: шёл сильный дождь» («…, потому что …»). 3) Qismlar orasida payt, shart, natija, qarama-qarshilik, solishtirish yoki voqealarning tez almashinuvi bo‘lsa, tire qo‘yiladi: «Постучишься — откроют» (shart), «Солнце село — стало прохладно» (payt/natija), «Брат любит футбол — сестра предпочитает теннис» (qarama-qarshilik), «Мигнул свет — и всё стихло» (tez almashinuv). Bunday gaplarni «если, когда, поэтому, а» bog‘lovchili gaplar bilan almashtirish mumkin.
| ma’no | belgi | misol |
|---|---|---|
| sanash | vergul | Ветер стих, туман рассеялся, выглянуло солнце. |
| izoh, sabab | ikki nuqta | Он замолчал: слова кончились. |
| shart, payt, natija | tire | Позвонишь — приеду. |
| qarama-qarshilik | tire | Я звал — никто не ответил. |
Maktab kutubxonasi eshigidagi rus tilidagi ikki yozuvda tinish belgilari bor edi: «Тише: здесь читают» va «Нужна помощь — обратитесь к библиотекарю». Bir belgi sababni, ikkinchisi shartni ko‘rsatdi.
Belgi yozuvchilar, reklama mualliflari va maqol ishlatuvchilar bog‘lovchisiz gaplarni qisqa va jonli qiladi.
Maktab uchun ikkita qisqa rus belgisini yozing: biri ikki nuqta bilan, ikkinchisi tire bilan.
«Belgini toping». Doskada bog‘lovchisiz gaplar tinish belgisiz; o‘quvchilar ma’noni (sanash, izoh, sabab, shart...) aytib, tegishli belgini qo‘yadi va bog‘lovchili variantni yozadi.