☰ Mundarija · Rus tili

Grammatik materialni takrorlash

Darslar 29 · 1 ta dars · S. Yu. Islambekova, Yu. Yu. Musurmanova, Z. X. Abdurayimova, L. N. Tagiyeva. Русский язык, 11-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik), 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI», Toshkent, 2018
29

Grammatik materialni takrorlash uchun savol va topshiriqlar

Darslik: 109-bet
MaqsadSintaksis bo‘limining asosiy tushunchalarini (so‘z birikmasi, sodda va qo‘shma gap, gap bo‘laklari, tinish belgilari, ko‘chirma gap) takrorlash va amaliy tahlilda qo‘llash.
Yangi so‘zlar
словосочетание (so‘z birikmasi) · словосочетание (word combination)грамматическая основа (grammatik asos) · грамматическая основа (grammatical base)сложноподчинённое предложение (ergash gapli qo‘shma gap) · сложноподчинённое предложение (complex sentence with a subordinate clause)синтаксический разбор (sintaktik tahlil) · синтаксический разбор (syntactic analysis)
Tushuntirish

Takrorlash uchun asosiy xarita. So‘z birikmasida faqat tobe bog‘lanish bor: moslashuv, boshqaruv, bitishuv. Gapning bosh bo‘laklari ega va kesim; ikkinchi darajali bo‘laklar — aniqlovchi (moslashgan, moslashmagan, ilova), to‘ldiruvchi (to‘g‘ri, egilgan) va hol (tarz, o‘rin, payt, sabab, maqsad, shart, to‘siqsizlik). Bir tarkibli gaplar to‘rt turga bo‘linadi: atov, aniq shaxsli, noaniq shaxsli, shaxssiz. Uyushiq bo‘laklar, ajratilgan aniqlovchi va to‘ldiruvchilar, kiritma qurilmalar vergul bilan ajratiladi. Qo‘shma gap uch turga bo‘linadi: bog‘langan («ССП»), ergash gapli («СПП»: izohlovchi, aniqlovchi, o‘rin, payt, sabab va natija, maqsad, shart va to‘siqsizlik ergash gaplari) va bog‘lovchisiz (vergul, nuqtali vergul, ikki nuqta, tire). Ko‘chirma gap o‘zlashtirma gapga izohlovchi ergash gap orqali o‘tadi; parallel konstruksiyalar bir fikrni turli qurilmalarda beradi. Tahlilda tartib: 1) gapdagi grammatik asoslar sonini aniqlang; 2) gap turini ayting; 3) qismlar orasidagi bog‘lovchi yoki bog‘lovchi so‘zni toping; 4) tinish belgilarini asoslang; 5) sxema chizing.

Namunalar
«Когда стемнело, мы, усталые и довольные, вернулись в лагерь». Ikki asos; ergash gapli qo‘shma gap (payt ergash gapi); olmoshga tegishli ajratilgan aniqlovchi «усталые и довольные». Sxema: «(когда ...), [мы, ..., вернулись ...]».
«Он, к счастью, успел: поезд ещё стоял». Ikki asos; bog‘lovchisiz qo‘shma gap, ikki nuqta — sabab (izoh) ma’nosi; «к счастью» — kiritma birikma.
Sinfda faoliyat

«Tahlil estafetasi». Jamoalar navbat bilan bitta gapni tahlil bosqichlari bo‘yicha (asoslar, tur, bog‘lovchi, tinish belgisi, sxema) tahlil qiladi; har bosqich uchun alohida o‘quvchi javob beradi.

Mashq
1
Bog‘lanish turini aniqlang: «жить в городе», «красивое здание», «говорить тихо».
2
Gap turini aniqlang va tinish belgisini qo‘ying: «Мы пришли когда начался дождь». «Тихая ночь». «Я понял он не придёт».
3
Xatoni toping va to‘g‘rilang: «Потому что было поздно, мы ушли». «Он любит и интересуется музыкой».
4
O‘zlashtirma gapga aylantiring: «Тренер спросил: “Вы готовы?”»