Darslar 29 · 1 ta dars · S. Yu. Islambekova, Yu. Yu. Musurmanova, Z. X. Abdurayimova, L. N. Tagiyeva. Русский язык, 11-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik), 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI», Toshkent, 2018
29
Grammatik materialni takrorlash uchun savol va topshiriqlar
Darslik: 109-bet
MaqsadSintaksis bo‘limining asosiy tushunchalarini (so‘z birikmasi, sodda va qo‘shma gap, gap bo‘laklari, tinish belgilari, ko‘chirma gap) takrorlash va amaliy tahlilda qo‘llash.
Yangi so‘zlar
словосочетание (so‘z birikmasi) · словосочетание (word combination)грамматическая основа (grammatik asos) · грамматическая основа (grammatical base)сложноподчинённое предложение (ergash gapli qo‘shma gap) · сложноподчинённое предложение (complex sentence with a subordinate clause)синтаксический разбор (sintaktik tahlil) · синтаксический разбор (syntactic analysis)
Tushuntirish
Takrorlash uchun asosiy xarita. So‘z birikmasida faqat tobe bog‘lanish bor: moslashuv, boshqaruv, bitishuv. Gapning bosh bo‘laklari ega va kesim; ikkinchi darajali bo‘laklar — aniqlovchi (moslashgan, moslashmagan, ilova), to‘ldiruvchi (to‘g‘ri, egilgan) va hol (tarz, o‘rin, payt, sabab, maqsad, shart, to‘siqsizlik). Bir tarkibli gaplar to‘rt turga bo‘linadi: atov, aniq shaxsli, noaniq shaxsli, shaxssiz. Uyushiq bo‘laklar, ajratilgan aniqlovchi va to‘ldiruvchilar, kiritma qurilmalar vergul bilan ajratiladi. Qo‘shma gap uch turga bo‘linadi: bog‘langan («ССП»), ergash gapli («СПП»: izohlovchi, aniqlovchi, o‘rin, payt, sabab va natija, maqsad, shart va to‘siqsizlik ergash gaplari) va bog‘lovchisiz (vergul, nuqtali vergul, ikki nuqta, tire). Ko‘chirma gap o‘zlashtirma gapga izohlovchi ergash gap orqali o‘tadi; parallel konstruksiyalar bir fikrni turli qurilmalarda beradi. Tahlilda tartib: 1) gapdagi grammatik asoslar sonini aniqlang; 2) gap turini ayting; 3) qismlar orasidagi bog‘lovchi yoki bog‘lovchi so‘zni toping; 4) tinish belgilarini asoslang; 5) sxema chizing.
Asoslarni toping→Gap turini aniqlang→Bo‘laklarni aniqlang→Tinish belgilari
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol
Maktab devoriga osiladigan rus tilidagi uzun e’londan o‘quvchi vergul tushib qolganini payqadi. U avval ikkita grammatik asosni sanadi, bog‘lovchini topdi va vergulni qo‘ydi.
Kim ishlatadi
Muharrirlar, tuzatuvchilar va o‘qituvchilar matnni chop etishdan oldin gapni tahlil qilib tekshiradi.
Bugun sinab ko‘ring
Maktabdagi rus tilidagi bir e’lonni oling va unda grammatik asoslarni, bog‘lovchilarni va vergullarni sanab chiqing.
Namunalar
«Когда стемнело, мы, усталые и довольные, вернулись в лагерь». Ikki asos; ergash gapli qo‘shma gap (payt ergash gapi); olmoshga tegishli ajratilgan aniqlovchi «усталые и довольные». Sxema: «(когда ...), [мы, ..., вернулись ...]».
«Он, к счастью, успел: поезд ещё стоял». Ikki asos; bog‘lovchisiz qo‘shma gap, ikki nuqta — sabab (izoh) ma’nosi; «к счастью» — kiritma birikma.
Sinfda faoliyat
«Tahlil estafetasi». Jamoalar navbat bilan bitta gapni tahlil bosqichlari bo‘yicha (asoslar, tur, bog‘lovchi, tinish belgisi, sxema) tahlil qiladi; har bosqich uchun alohida o‘quvchi javob beradi.
Mashq
1
Bog‘lanish turini aniqlang: «жить в городе», «красивое здание», «говорить тихо».
управление; согласование; примыкание
2
Gap turini aniqlang va tinish belgisini qo‘ying: «Мы пришли когда начался дождь». «Тихая ночь». «Я понял он не придёт».
«Мы пришли, когда начался дождь» — ergash gapli (payt); «Тихая ночь» — atov gap; «Я понял: он не придёт» — bog‘lovchisiz
3
Xatoni toping va to‘g‘rilang: «Потому что было поздно, мы ушли». «Он любит и интересуется музыкой».
«Потому что» gap boshida kelmaydi: «Так как было поздно, мы ушли». Kesimlar turli kelishik talab qiladi: «Он любит музыку и интересуется ею».