Darslar 17 · 1 ta dars · S. Yu. Islambekova, Yu. Yu. Musurmanova, Z. X. Abdurayimova, L. N. Tagiyeva. Русский язык, 11-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik), 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI», Toshkent, 2018
17
Qo‘shma gap. Bog‘langan qo‘shma gap («ССП»)
Darslik: 65–68-betlar
MaqsadQo‘shma gap turlarini (bog‘langan, ergash gapli, bog‘lovchisiz) farqlash, bog‘langan qo‘shma gap qismlarini bog‘lovchilar orqali topish va uni uyushiq kesimli sodda gapdan ajratish.
Yangi so‘zlar
сложное предложение (qo‘shma gap) · сложное предложение (complex sentence)сложносочинённое предложение (bog‘langan qo‘shma gap) · сложносочинённое предложение (compound sentence)сочинительный союз (tenglashtiruvchi bog‘lovchi) · сочинительный союз (coordinating conjunction)бессоюзное предложение (bog‘lovchisiz gap) · бессоюзное предложение (asyndetic sentence)
Tushuntirish
Qo‘shma gap ikki yoki undan ortiq sodda gapdan tuziladi; har birida o‘z grammatik asosi bor. Qismlar bog‘lovchi orqali bog‘lansa, gap «союзное» deyiladi, bog‘lovchisiz, faqat ohang bilan bog‘lansa — «бессоюзное». Bog‘lovchili gaplar ikki xil: «сложносочинённое» («ССП») va «сложноподчинённое» («СПП»). «ССП» da qismlar bir-biriga tobe emas, ularni tenglashtiruvchi bog‘lovchilar bog‘laydi: biriktiruvchi («и, да, ни … ни, тоже, также»), qarama-qarshilik («а, но, да, однако, зато, же») va ayiruvchi («или, либо, то … то, не то … не то»). Qismlar odatda vergul bilan ajratiladi: «Матч начался вовремя, и стадион замер». «А» farqni ko‘rsatadi, «но» nomuvofiqlikni; «зато» ijobiy, «однако» betaraf yoki salbiy vaziyatni bildiradi. «ССП» ni uyushiq kesimli sodda gapdan farqlash kerak: «Дети играли во дворе и смеялись» — bitta ega, sodda gap, vergul yo‘q; «Дети играли во дворе, и соседи улыбались» — ikkita asos, vergul bor. Agar qismlarning umumiy ikkinchi darajali bo‘lagi yoki umumiy ergash gapi bo‘lsa, «и» dan oldin vergul qo‘yilmaydi: «В лесу стемнело и стало прохладно».
Namunalar
«Мы хотели поехать к морю, но билетов не было» — «но» nomuvofiqlik. «Брат любит чай, а сестра предпочитает кофе» — «а» farq. Sxema: «[ ], но [ ]»; «[ ], а [ ]».
«Эта куртка не новая, зато тёплая» (ijobiy). «Он очень старался, однако ничего не получилось» (salbiy). «То дождь шёл, то светило солнце» — ayiruvchi «то … то».
Sinfda faoliyat
«Bitta asos yoki ikkita?». O‘qituvchi gaplarni o‘qiydi; o‘quvchilar asoslarni sanab, sodda yoki qo‘shma ekanini aytadi va «и» oldidan vergul kerakligini bahslashadi.
Mashq
1
Qaysi biri qo‘shma gap: «Дети играли во дворе и смеялись» yoki «Дети играли во дворе, и соседи улыбались»?
Ikkinchisi — ikkita grammatik asos; birinchisi esa uyushiq kesimli sodda gap.
2
«А» yoki «но» ni qo‘ying: «Мы хотели поехать к морю, ... билетов не было», «Брат любит чай, ... сестра предпочитает кофе».
но; а
3
«Зато» yoki «однако» ni qo‘ying: «Эта куртка не новая, ... тёплая», «Он очень старался, ... ничего не получилось».
зато; однако
4
Vergul qo‘ying va sababini ayting: «Утром было пасмурно а к вечеру прояснилось».
«Утром было пасмурно, а к вечеру прояснилось»: ikkita grammatik asos, qarama-qarshilik bog‘lovchisi «а» oldidan vergul.