Qo‘shma gap. Bog‘langan qo‘shma gap («ССП»)
Qo‘shma gap ikki yoki undan ortiq sodda gapdan tuziladi; har birida o‘z grammatik asosi bor. Qismlar bog‘lovchi orqali bog‘lansa, gap «союзное» deyiladi, bog‘lovchisiz, faqat ohang bilan bog‘lansa — «бессоюзное». Bog‘lovchili gaplar ikki xil: «сложносочинённое» («ССП») va «сложноподчинённое» («СПП»). «ССП» da qismlar bir-biriga tobe emas, ularni tenglashtiruvchi bog‘lovchilar bog‘laydi: biriktiruvchi («и, да, ни … ни, тоже, также»), qarama-qarshilik («а, но, да, однако, зато, же») va ayiruvchi («или, либо, то … то, не то … не то»). Qismlar odatda vergul bilan ajratiladi: «Матч начался вовремя, и стадион замер». «А» farqni ko‘rsatadi, «но» nomuvofiqlikni; «зато» ijobiy, «однако» betaraf yoki salbiy vaziyatni bildiradi. «ССП» ni uyushiq kesimli sodda gapdan farqlash kerak: «Дети играли во дворе и смеялись» — bitta ega, sodda gap, vergul yo‘q; «Дети играли во дворе, и соседи улыбались» — ikkita asos, vergul bor. Agar qismlarning umumiy ikkinchi darajali bo‘lagi yoki umumiy ergash gapi bo‘lsa, «и» dan oldin vergul qo‘yilmaydi: «В лесу стемнело и стало прохладно».
| ittifoq | sxema | misol |
|---|---|---|
| biriktiruvchi | […], и […] | Дождь прошёл, и появилась радуга. |
| zidlov | […], а […] / но / зато | Дом старый, зато уютный. |
| ayiruvchi | либо …, либо … | Либо ты идёшь, либо остаёшься. |
Kutubxona eshigiga rus tilida yozuv osilgan edi: «Читальный зал работает до пяти, а абонемент закрывается в четыре, но завтра оба отдела откроются в девять». Har qism o‘z ma’lumotini berdi va hech narsa chalkashmadi.
Jadval yozuvchilar, e’lon mualliflari va diktorlar ikki o‘zaro bog‘liq bo‘lmagan fikrni «а, но» bilan bog‘laydi.
Sinf jadvali haqida ikki qismli rus e’lonini «а» va «но» bilan yozing, har bog‘lovchi oldiga vergul qo‘ying.
«Bitta asos yoki ikkita?». O‘qituvchi gaplarni o‘qiydi; o‘quvchilar asoslarni sanab, sodda yoki qo‘shma ekanini aytadi va «и» oldidan vergul kerakligini bahslashadi.