Ko‘chirma va o‘zlashtirma gap. Parallel konstruksiyalar
Darslar 27–28 · 2 ta dars · S. Yu. Islambekova, Yu. Yu. Musurmanova, Z. X. Abdurayimova, L. N. Tagiyeva. Русский язык, 11-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik), 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI», Toshkent, 2018
27
Ko‘chirma va o‘zlashtirma gap
Darslik: 102–104-betlar
MaqsadKo‘chirma gapni tinish belgilari bilan to‘g‘ri yozish, uni o‘zlashtirma gapga aylantirish («что, будто, чтобы, ли» va so‘roq so‘zlari) va iqtibos keltirish usullarini bilish.
Yangi so‘zlar
прямая речь (ko‘chirma gap) · прямая речь (direct speech)косвенная речь (o‘zlashtirma gap) · косвенная речь (indirect speech)слова автора (muallif so‘zi) · слова автора (author's words)цитата (iqtibos) · цитата (quotation)
Tushuntirish
Ko‘chirma gap — so‘zlovchining so‘zlari o‘zgarishsiz keltiriladi; u bosh harf bilan boshlanadi va qo‘shtirnoqqa olinadi. Sxemalar: «А: “П”.» («Он сказал: “Идём”.»); «“П”, — а.» («“Идём”, — сказал он.»); «“П, — а, — п”» («“Идём, — сказал он, — уже поздно”.»). Muallif so‘zi oxirida kelsa, fe’l birinchi o‘rinda turadi: «— сказал он». Savol va undov belgisi qo‘shtirnoq ichida qoladi: «“Ты придёшь?” — спросил он.» O‘zlashtirma gap — muallif so‘zlarni o‘z nomidan o‘zgartirib beradi; bu izohlovchi ergash gapli qo‘shma gap. Almashtirishda shaxs olmoshlari va fe’lning shaxs shakli o‘zgaradi, murojaat to‘ldiruvchiga aylanadi. Darak gap «что» yoki «будто» bilan beriladi: «Он сказал: “Я приду вечером”» → «Он сказал, что придёт вечером». Iltimos va buyruq «чтобы» bilan: «Мама попросила: “Сынок, позвони бабушке”» → «Мама попросила сына, чтобы он позвонил бабушке». Xususiy savol so‘roq so‘zi bilan: «Он спросил: “Где библиотека?”» → «Он спросил, где библиотека». Umumiy savol «ли» bilan: «Она спросила: “Ты придёшь?”» → «Она спросила, приду ли я». Iqtibosni to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki gapning bir qismi sifatida ham keltirish mumkin: «Автор статьи пишет, что реки — «артерии страны»».
Namunalar
«Брат сообщил: “Я нашёл твой телефон”» → «Брат сообщил, что нашёл мой телефон». «Тренер сказал нам: “Вы хорошо играли”» → «Тренер сказал нам, что мы хорошо играли».
«Врач спросил: “Вы давно кашляете?”» → «Врач спросил, давно ли я кашляю». «Командир приказал: “Идите вперёд!”» → «Командир приказал, чтобы мы шли вперёд».
Sinfda faoliyat
«Gapni uzat». Juftlar bir ko‘chirma gapni tinish belgilarining uchta sxemasi bo‘yicha yozadi, keyin uni o‘zlashtirma gapga aylantiradi.
Mashq
1
Tinish belgilarini va qo‘shtirnoqni qo‘ying: «Сестра сказала мне Завтра у нас контрольная». «Завтра у нас контрольная сказала сестра».
Сестра сказала мне: «Завтра у нас контрольная». «Завтра у нас контрольная», — сказала сестра.