Darslar 18 · 1 ta dars · S. Yu. Islambekova, Yu. Yu. Musurmanova, Z. X. Abdurayimova, L. N. Tagiyeva. Русский язык, 11-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik), 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI», Toshkent, 2018
18
Ergashgan qo‘shma gap («СПП»): izohlovchi ergash gap
Darslik: 69–72-betlar
MaqsadIzohlovchi ergash gapni topish, uni bog‘lovchi va bog‘lovchi so‘zlar («что, чтобы, будто, ли»; «кто, что, где, когда, почему») orqali aniqlash, «что» va «чтобы» ni farqlash va sxema chizish.
Yangi so‘zlar
сложноподчинённое предложение (ergash gapli qo‘shma gap) · сложноподчинённое предложение (complex sentence with a subordinate clause)придаточное изъяснительное (izohlovchi ergash gap) · придаточное изъяснительное (explanatory clause)союзное слово (bog‘lovchi so‘z) · союзное слово (conjunctive word)указательное слово (ko‘rsatish so‘zi) · указательное слово (demonstrative word)
Tushuntirish
Ergash gapli qo‘shma gapda («СПП») bosh gap va unga tobe ergash gap bor. Izohlovchi ergash gap egilgan kelishik savollariga javob beradi va bosh gapdagi qo‘shimcha izohni talab qiladigan so‘zga (ko‘pincha kesimga) tegishli bo‘ladi; odatda bosh gapdan keyin turadi: «Тренер сказал, что матч начнётся в шесть». U «что, чтобы, будто, ли» bog‘lovchilari yoki «кто, что, какой, где, когда, почему, как» bog‘lovchi so‘zlari bilan bog‘lanadi. Bosh gapda ba’zan «то» ko‘rsatish so‘zi bo‘ladi: «Он рассказал о том, как нашёл дорогу». Bog‘lovchi so‘z gap bo‘lagi bo‘lib, kelishik bo‘yicha o‘zgarishi mumkin («Мы поняли, чем он занят»). «Что» bilan ergash gap axborotni yoki unga munosabatni bildiradi («Врач сказал, что нужно больше отдыхать»; «Я рад, что мы встретились»). «Чтобы» bilan ergash gap istak, iltimos, talab yoki harakatga undashni bildiradi: «Мы хотим, чтобы матч состоялся». «Ли» ergash gapning birinchi so‘zidan keyin turadi va savol, shubha ma’nosini beradi: «Я не знаю, придёт ли он». Sxemada: «[выяснили], (где …)». Ergash gap bosh gapdan vergul bilan ajratiladi.
Namunalar
«Мы выяснили (что?), где находится стадион» — «[выяснили], (где ...)». «Он рассказал (о чём?) о том, как нашёл дорогу» — «[рассказал о том], (как ...)».
«Учитель потребовал, чтобы все пришли вовремя» — talab: «чтобы». «Врач сообщил, что анализы в порядке» — axborot: «что». «Я не знаю, придёт ли он» — shubha: «ли».
Sinfda faoliyat
«Что yoki чтобы?». O‘qituvchi bosh gap aytadi («Я мечтаю…», «Я знаю…», «Он попросил…»); o‘quvchilar tezda mos bog‘lovchi bilan ergash gap qo‘shadi va sababini izohlaydi.
Mashq
1
«Что» yoki «чтобы» ni qo‘ying: «Врач сказал, ... нужно больше отдыхать». «Учитель потребовал, ... все пришли вовремя». «Я рад, ... мы встретились». «Мы мечтаем, ... лето было длиннее».
что; чтобы; что; чтобы
2
Ikki gapni «ли» bilan bog‘lang: «Я не знаю. Придёт он или нет?»
Я не знаю, придёт ли он.
3
Savol bering va sxema chizing: «Мы выяснили, где находится стадион».
выяснили (что?), где находится стадион; [выяснили], (где ...)
4
Nima uchun «Я хочу, чтобы ты пришёл» da «что» ishlatib bo‘lmaydi?
«Хотеть» istakni bildiradi, istak va harakatga undash «чтобы» bilan ifodalanadi; «что» faqat axborot uchun.