☰ Mundarija · Rus tili

To‘ldiruvchi

Darslar 8 · 1 ta dars · S. Yu. Islambekova, Yu. Yu. Musurmanova, Z. X. Abdurayimova, L. N. Tagiyeva. Русский язык, 11-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik), 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI», Toshkent, 2018
8

To‘ldiruvchi

Darslik: 30–34-betlar
MaqsadTo‘ldiruvchini topish, to‘g‘ri va egilgan to‘ldiruvchini farqlash, to‘g‘ri to‘ldiruvchining qaratqich kelishigidagi shaklini (inkor va qism ma’nosi) qo‘llash hamda ajratilgan to‘ldiruvchilarni vergul bilan ajratish.
Yangi so‘zlar
дополнение (to‘ldiruvchi) · дополнение (object)прямое дополнение (to‘g‘ri to‘ldiruvchi) · прямое дополнение (direct object)косвенное дополнение (egilgan to‘ldiruvchi) · косвенное дополнение (indirect object)переходный глагол (o‘timli fe’l) · переходный глагол (transitive verb)
Tushuntirish

«Дополнение» predmetni bildiradi va egilgan kelishik savollariga («кого? чего? кому? чему? кем? чем? о ком? о чём?») javob beradi: «Бабушка рассказала о детстве». U ot, olmosh, otlashgan sifat yoki sifatdosh va fe’lning noaniq shakli bilan ifodalanadi: «Учитель попросил нас помолчать». To‘g‘ri to‘ldiruvchi o‘timli fe’lga tegishli va predlogsiz tushum kelishigida turadi: «Брат починил велосипед». Boshqa barcha to‘ldiruvchilar, shuningdek predlogli to‘ldiruvchilar — egilgan to‘ldiruvchi: «Он гордится успехами». To‘g‘ri to‘ldiruvchi ba’zan qaratqich kelishigida keladi: inkorli o‘timli fe’l bilan, ayniqsa «никто, никогда, никакой» bo‘lsa («Никто не принёс бумаги»); shuningdek harakat predmetning bir qismiga o‘tsa («Отрежь мне хлеба» — bir oz). Aniq predmet, jonli ot yoki shaxs nomi bo‘lsa, inkor bilan ham tushum kelishigi qoladi: «Я не видел твою сестру». «Кроме, помимо, наряду с, за исключением, вместо» bilan boshlangan ajratilgan to‘ldiruvchilar vergul bilan ajratiladi: «Все, кроме Али, успели».

Namunalar
«Тренер похвалил (кого?) игроков (to‘g‘ri to‘ldiruvchi) (за что?) за упорство (egilgan)». «Друзья уговорили меня (на что?) остаться» — infinitiv bilan ifodalangan to‘ldiruvchi: harakatni ega emas, boshqa shaxs («меня») bajaradi.
«Он не прочитал ни одной книги» (inkor, qaratqich). «Он прочитал книгу» (tushum). «Принеси воды» (qism ma’nosi). «Он, вместо извинений, лишь пожал плечами» — «вместо» bilan ajratilgan to‘ldiruvchi.
Sinfda faoliyat

«Savol — to‘ldiruvchi». Juftlar gap yozadi, hamkori to‘ldiruvchini topib, unga savol beradi va uning turini aytadi (to‘g‘ri / egilgan).

Mashq
1
To‘ldiruvchilarni toping va turini ayting: «Мы встретили друга. Мы говорили о друге. Он смотрел фильм. Он гордится успехами».
2
Kelishik shaklini tanlang: «Никто не принёс (бумага)», «Я не видел (твоя сестра)», «Отрежь мне (хлеб)» (bir oz).
3
Tinish belgilarini qo‘ying: «Кроме Али никто не знал ответа».
4
Nima uchun «Он не прочитал ни одной книги» da to‘ldiruvchi qaratqich kelishigida?