Darslar 8 · 1 ta dars · S. Yu. Islambekova, Yu. Yu. Musurmanova, Z. X. Abdurayimova, L. N. Tagiyeva. Русский язык, 11-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik), 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI», Toshkent, 2018
8
To‘ldiruvchi
Darslik: 30–34-betlar
MaqsadTo‘ldiruvchini topish, to‘g‘ri va egilgan to‘ldiruvchini farqlash, to‘g‘ri to‘ldiruvchining qaratqich kelishigidagi shaklini (inkor va qism ma’nosi) qo‘llash hamda ajratilgan to‘ldiruvchilarni vergul bilan ajratish.
«Дополнение» predmetni bildiradi va egilgan kelishik savollariga («кого? чего? кому? чему? кем? чем? о ком? о чём?») javob beradi: «Бабушка рассказала о детстве». U ot, olmosh, otlashgan sifat yoki sifatdosh va fe’lning noaniq shakli bilan ifodalanadi: «Учитель попросил нас помолчать». To‘g‘ri to‘ldiruvchi o‘timli fe’lga tegishli va predlogsiz tushum kelishigida turadi: «Брат починил велосипед». Boshqa barcha to‘ldiruvchilar, shuningdek predlogli to‘ldiruvchilar — egilgan to‘ldiruvchi: «Он гордится успехами». To‘g‘ri to‘ldiruvchi ba’zan qaratqich kelishigida keladi: inkorli o‘timli fe’l bilan, ayniqsa «никто, никогда, никакой» bo‘lsa («Никто не принёс бумаги»); shuningdek harakat predmetning bir qismiga o‘tsa («Отрежь мне хлеба» — bir oz). Aniq predmet, jonli ot yoki shaxs nomi bo‘lsa, inkor bilan ham tushum kelishigi qoladi: «Я не видел твою сестру». «Кроме, помимо, наряду с, за исключением, вместо» bilan boshlangan ajratilgan to‘ldiruvchilar vergul bilan ajratiladi: «Все, кроме Али, успели».
Namunalar
«Тренер похвалил (кого?) игроков (to‘g‘ri to‘ldiruvchi) (за что?) за упорство (egilgan)». «Друзья уговорили меня (на что?) остаться» — infinitiv bilan ifodalangan to‘ldiruvchi: harakatni ega emas, boshqa shaxs («меня») bajaradi.
«Он не прочитал ни одной книги» (inkor, qaratqich). «Он прочитал книгу» (tushum). «Принеси воды» (qism ma’nosi). «Он, вместо извинений, лишь пожал плечами» — «вместо» bilan ajratilgan to‘ldiruvchi.
Sinfda faoliyat
«Savol — to‘ldiruvchi». Juftlar gap yozadi, hamkori to‘ldiruvchini topib, unga savol beradi va uning turini aytadi (to‘g‘ri / egilgan).
Mashq
1
To‘ldiruvchilarni toping va turini ayting: «Мы встретили друга. Мы говорили о друге. Он смотрел фильм. Он гордится успехами».