☰ Mundarija · Rus tili

Ikkinchi darajali bo‘laklar. Aniqlovchi

Darslar 5 · 1 ta dars · S. Yu. Islambekova, Yu. Yu. Musurmanova, Z. X. Abdurayimova, L. N. Tagiyeva. Русский язык, 11-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik), 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI», Toshkent, 2018
5

Gapning ikkinchi darajali bo‘laklari. Aniqlovchi

Darslik: 19–21-betlar
MaqsadIkkinchi darajali bo‘laklarni sanash, moslashgan aniqlovchini topish va uning ifodalanish usullarini hamda moslashish shakllarini aniqlash.
Yangi so‘zlar
второстепенные члены (ikkinchi darajali bo‘laklar) · второстепенные члены (secondary parts)определение (aniqlovchi) · определение (attribute)согласованное определение (moslashgan aniqlovchi) · согласованное определение (agreeing attribute)определяемое слово (aniqlanmish) · определяемое слово (defined word)
Tushuntirish

Ikkinchi darajali bo‘laklar — «определение, дополнение, обстоятельство» — gapning grammatik asosini yoyadi. «Определение» ot bilan ifodalangan bo‘lakka tobe bo‘ladi va «какой? который? чей?» savollariga javob beradi: «Тёплый ветер дул с юга». Moslashgan aniqlovchi aniqlanmish bilan moslashadi. Birlikda u jins, son va kelishikda mos keladi («новая школа — о новой школе»), ko‘plikda esa faqat son va kelishikda («в новых школах»). U sifat («старинное здание»), tartib son («третий этаж»), olmosh («наш двор, каждый ученик») yoki sifatdosh («построенный мост, цветущие сады») bilan ifodalanadi. Odatda moslashgan aniqlovchi aniqlanmishdan oldin turadi. Aniqlovchi kesimni emas, otni aniqlaydi — shu bilan u holdan farq qiladi.

Namunalar
«Строгий учитель проверил домашнее задание»: «строгий (какой?) учитель», «домашнее (какое?) задание» — sifat bilan ifodalangan moslashgan aniqlovchilar.
«Вторая попытка оказалась удачной»: «вторая» — tartib son; «наша команда» — olmosh; «разбитая ваза» — sifatdosh. Barchasi aniqlanmish bilan jins, son va kelishikda mos.
Sinfda faoliyat

«Aniqlovchi qo‘sh». Bitta oddiy gap («Ученик читает книгу») doskaga yoziladi; guruhlar uni moslashgan aniqlovchilar bilan ketma-ket kengaytiradi, har yangi aniqlovchining ifodalanish usulini ayting.

Mashq
1
Moslashgan aniqlovchilarni toping: «В нашем старом дворе растёт высокий тополь. Третий этаж закрыт. Отремонтированная дорога открыта».
2
Qo‘shimchalarni to‘ldiring: «В зимн… лесу тихо падал пушист… снег», «Мы любовались сверкающ… вершинами гор».
3
«На старых улицах», «старая улица» birikmalarida aniqlovchi nimada moslashgan?
4
Nima uchun «наш» olmoshi «наша команда» da aniqlovchi hisoblanadi?