Darslar 5 · 1 ta dars · S. Yu. Islambekova, Yu. Yu. Musurmanova, Z. X. Abdurayimova, L. N. Tagiyeva. Русский язык, 11-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik), 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI», Toshkent, 2018
5
Gapning ikkinchi darajali bo‘laklari. Aniqlovchi
Darslik: 19–21-betlar
MaqsadIkkinchi darajali bo‘laklarni sanash, moslashgan aniqlovchini topish va uning ifodalanish usullarini hamda moslashish shakllarini aniqlash.
Yangi so‘zlar
второстепенные члены (ikkinchi darajali bo‘laklar) · второстепенные члены (secondary parts)определение (aniqlovchi) · определение (attribute)согласованное определение (moslashgan aniqlovchi) · согласованное определение (agreeing attribute)определяемое слово (aniqlanmish) · определяемое слово (defined word)
Tushuntirish
Ikkinchi darajali bo‘laklar — «определение, дополнение, обстоятельство» — gapning grammatik asosini yoyadi. «Определение» ot bilan ifodalangan bo‘lakka tobe bo‘ladi va «какой? который? чей?» savollariga javob beradi: «Тёплый ветер дул с юга». Moslashgan aniqlovchi aniqlanmish bilan moslashadi. Birlikda u jins, son va kelishikda mos keladi («новая школа — о новой школе»), ko‘plikda esa faqat son va kelishikda («в новых школах»). U sifat («старинное здание»), tartib son («третий этаж»), olmosh («наш двор, каждый ученик») yoki sifatdosh («построенный мост, цветущие сады») bilan ifodalanadi. Odatda moslashgan aniqlovchi aniqlanmishdan oldin turadi. Aniqlovchi kesimni emas, otni aniqlaydi — shu bilan u holdan farq qiladi.
ifoda
misol
sifat
тёплый чай
olmosh
твой билет
tartib son
пятая страница
sifatdosh
спящий кот
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol
Maktabning yo‘qolgan buyumlar qutisi uchun o‘quvchi rus tilida yozuv yozdi: «Найдены синий шарф и чёрная перчатка». Sifatlar otlarga mos keldi va yozuv tushunarli bo‘ldi.
Kim ishlatadi
E’lon yozuvchilar, yo‘qolgan buyumlar xodimlari va diktorlar sifatni otga moslashtirib aniq tasvirlaydi.
Bugun sinab ko‘ring
O‘z sumkangizni rus tilida bitta gapda ikki sifat bilan tasvirlang va sifat oxirini otga moslab tekshiring.
«Строгий учитель проверил домашнее задание»: «строгий (какой?) учитель», «домашнее (какое?) задание» — sifat bilan ifodalangan moslashgan aniqlovchilar.
«Вторая попытка оказалась удачной»: «вторая» — tartib son; «наша команда» — olmosh; «разбитая ваза» — sifatdosh. Barchasi aniqlanmish bilan jins, son va kelishikda mos.
Sinfda faoliyat
«Aniqlovchi qo‘sh». Bitta oddiy gap («Ученик читает книгу») doskaga yoziladi; guruhlar uni moslashgan aniqlovchilar bilan ketma-ket kengaytiradi, har yangi aniqlovchining ifodalanish usulini ayting.
Mashq
1
Moslashgan aniqlovchilarni toping: «В нашем старом дворе растёт высокий тополь. Третий этаж закрыт. Отремонтированная дорога открыта».
в зимнем лесу; пушистый снег; сверкающими вершинами
3
«На старых улицах», «старая улица» birikmalarida aniqlovchi nimada moslashgan?
«Старая улица» — jins, son va kelishikda (ayol jinsi, birlik, bosh kelishik); «на старых улицах» — faqat son va kelishikda (ko‘plik, predlog kelishigi).
4
Nima uchun «наш» olmoshi «наша команда» da aniqlovchi hisoblanadi?
U otni aniqlaydi, «чья команда?» savoliga javob beradi va u bilan jins, son, kelishikda mos keladi.