Darslar 9 · 1 ta dars · S. Yu. Islambekova, Yu. Yu. Musurmanova, Z. X. Abdurayimova, L. N. Tagiyeva. Русский язык, 11-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik), 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI», Toshkent, 2018
9
O‘rin va payt holi
Darslik: 35–38-betlar
MaqsadHol turlarini sanash, o‘rin holini («где? куда? откуда?») va payt holini («когда? как долго? с каких пор?») topish, ularni ifodalash usullari va predloglardan to‘g‘ri foydalanish («через», «за», «после»).
Yangi so‘zlar
обстоятельство (hol) · обстоятельство (adverbial)обстоятельство места (o‘rin holi) · обстоятельство места (adverbial of place)обстоятельство времени (payt holi) · обстоятельство времени (adverbial of time)предлог (predlog) · предлог (preposition)
Tushuntirish
«Обстоятельство» fe’lning yoki boshqa belgining alomatini bildiradi va odatda kesimga bitishuv yoki boshqaruv orqali bog‘lanadi. Hol ma’nosiga ko‘ra: tarz va daraja, o‘rin, payt, sabab, maqsad, shart va to‘siqsizlik holiga bo‘linadi. O‘rin holi harakat joyini ko‘rsatadi va uch savolga javob beradi: «где?» («в библиотеке, у окна»), «куда?» («в библиотеку, к окну») va «откуда?» («из библиотеки, от окна»). U ravish yoki predlogli ot bilan ifodalanadi: «Вдали мерцал огонёк». Payt holi harakat qachon, qancha vaqt davom etganini ko‘rsatadi: «когда? с каких пор? до каких пор? как долго?». U payt ravishi, predlogli ot yoki son + ot bilan ifodalanadi: «в пятницу», «по утрам», «с полудня до заката», «целый месяц». Soat ham aniq aytiladi («в половине седьмого»), sana ham («двадцатого октября», «в 2024 году»). Predloglarni farqlang: «через неделю» — bir haftadan keyin (vaqt nuqtasi), «за неделю» — bir hafta ichida (ish bajarilgan muddat), «после» esa qaratqich kelishigi bilan keladi: «после тренировки».
Namunalar
«Группа вернулась (откуда?) из горного лагеря (когда?) в пятницу вечером»: «из горного лагеря» — o‘rin holi, «в пятницу вечером» — payt holi.
Taqqoslang: «Автобус придёт через десять минут» (o‘n daqiqadan keyin), «Он выучил текст за полчаса» (yarim soat ichida), «Мы ждали с утра до вечера» (ertalabdan kechgacha).
Sinfda faoliyat
«Joy yoki vaqt?». O‘qituvchi gap o‘qiydi; o‘quvchilar o‘rin holiga o‘rnidan turadi, payt holiga qarsak chaladi va savolni aytadi.
Mashq
1
Savol bering: «Группа вернулась из горного лагеря в пятницу вечером».
откуда? из горного лагеря; когда? в пятницу вечером
2
To‘g‘ri predlogni tanlang: «Автобус придёт (через/за) десять минут», «Он выучил стихотворение (через/за) полчаса».
через десять минут; за полчаса
3
Savolga mos shakl yozing: «в библиотеке» → «куда?» va «откуда?»; «у реки» → «куда?» va «откуда?».
в библиотеку / из библиотеки; к реке / от реки
4
«Через неделю» va «за неделю» orasidagi farqni tushuntiring.
«Через» muddat o‘tgandan keyingi nuqtani (bir haftadan keyin), «за» esa ish bajarilgan davrni (bir hafta ichida) bildiradi.