☰ Mundarija · Rus tili

So‘z birikmasi

Darslar 1 · 1 ta dars · S. Yu. Islambekova, Yu. Yu. Musurmanova, Z. X. Abdurayimova, L. N. Tagiyeva. Русский язык, 11-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik), 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI», Toshkent, 2018
1

So‘z birikmasi

Darslik: 3–6-betlar
MaqsadSo‘z birikmasini aniqlash, bosh va tobe so‘zni topish, tobe bog‘lanishning uch turini (moslashuv, boshqaruv, bitishuv) farqlash.
Yangi so‘zlar
словосочетание (so‘z birikmasi) · словосочетание (word combination)главное слово (bosh so‘z) · главное слово (main word)зависимое слово (tobe so‘z) · зависимое слово (dependent word)согласование, управление, примыкание · согласование (agreement), управление (government), примыкание (adjunction)
Tushuntirish

«Словосочетание» — bu ma’no va grammatika jihatdan bog‘langan ikki yoki undan ortiq mustaqil so‘zdan tuzilgan birikma: «школьная библиотека», «читать журнал». U predmetni, harakatni yoki belgini gapdagi alohida so‘zdan aniqroq nomlaydi, lekin tugallangan fikr bildirmaydi. So‘z birikmasida faqat tobe bog‘lanish bo‘ladi: bosh so‘zdan tobe so‘zga savol beriladi — «библиотека (какая?) школьная». Moslashuvda («согласование») tobe so‘z bosh so‘z bilan jins, son va kelishikda mos keladi: «новая книга — новой книге». Boshqaruvda («управление») bosh so‘z tobe so‘zdan muayyan kelishikni talab qiladi: «читать (что?) журнал», «интерес (к чему?) к музыке». Bitishuvda («примыкание») tobe so‘z o‘zgarmaydi: ravish, infinitiv, ravishdosh yoki qiyosiy darajadagi sifat: «говорить тихо», «хочу отдохнуть», «идти улыбаясь», «бежать быстрее». Ega va kesim orasidagi bog‘lanish tobe bog‘lanish emas, shuning uchun «дети играют» so‘z birikmasi emas, gap asosidir.

Namunalar
«Весенний дождь» — moslashuv («мужской род, ед. число, им. падеж»); «встретить гостя» — boshqaruv («встретить» → «вин. падеж»); «ехать осторожно» — bitishuv (ravish o‘zgarmaydi).
«Мечта о путешествии»: bosh so‘z — «мечта», tobe so‘z — «путешествии» («предложный падеж»); savol: «мечта (о чём?) о путешествии»; bu — boshqaruv.
Sinfda faoliyat

«Birikma zanjiri». O‘qituvchi bosh so‘zni aytadi («река»), o‘quvchilar navbat bilan tobe so‘z qo‘shadi («быстрая река», «берег реки») va bog‘lanish turini nomlaydi. Takrorlagan yoki xato qilgan o‘yindan chiqadi.

Mashq
1
Bosh va tobe so‘zni toping, savol bering: «лесная тропа», «помочь соседу», «бегать быстро».
2
Bog‘lanish turini aniqlang: «зелёное яблоко», «любить рисовать», «интерес к истории», «читать вслух».
3
Sinonim birikma tuzing: «берег реки», «запах леса». Qaysi birikmani sifatli birikma bilan almashtirib bo‘lmaydi: «причина опоздания»?
4
Nima uchun «дети играют» so‘z birikmasi emas?