So‘z birikmasi
«Словосочетание» — bu ma’no va grammatika jihatdan bog‘langan ikki yoki undan ortiq mustaqil so‘zdan tuzilgan birikma: «школьная библиотека», «читать журнал». U predmetni, harakatni yoki belgini gapdagi alohida so‘zdan aniqroq nomlaydi, lekin tugallangan fikr bildirmaydi. So‘z birikmasida faqat tobe bog‘lanish bo‘ladi: bosh so‘zdan tobe so‘zga savol beriladi — «библиотека (какая?) школьная». Moslashuvda («согласование») tobe so‘z bosh so‘z bilan jins, son va kelishikda mos keladi: «новая книга — новой книге». Boshqaruvda («управление») bosh so‘z tobe so‘zdan muayyan kelishikni talab qiladi: «читать (что?) журнал», «интерес (к чему?) к музыке». Bitishuvda («примыкание») tobe so‘z o‘zgarmaydi: ravish, infinitiv, ravishdosh yoki qiyosiy darajadagi sifat: «говорить тихо», «хочу отдохнуть», «идти улыбаясь», «бежать быстрее». Ega va kesim orasidagi bog‘lanish tobe bog‘lanish emas, shuning uchun «дети играют» so‘z birikmasi emas, gap asosidir.
| bog‘lanish | tobe so‘z | misol |
|---|---|---|
| moslashuv | bosh so‘zga rod, son, kelishikda mos | новая тетрадь |
| boshqaruv | bosh so‘z kelishikni talab qiladi | читать газету |
| bitishuv | o‘zgarmas so‘z | говорить тихо |
Maktabga kelgan rus tilli mehmon yo‘l so‘radi, o‘quvchi esa rus tilida «Подскажите, как пройти к краеведческому музею?» deb so‘radi va «Идите прямо до светофора» degan javobni tushundi. Ikki so‘z birgalikda joyni aniq ko‘rsatdi.
Gidlar, e’lon o‘qiydigan xodimlar va tarjimonlar aniq nom va tushuntirishlarni so‘z birikmalari bilan beradi.
Xonadagi uchta narsaga rus tilida qog‘oz yorliq yozing, har birida bitta aniqlovchi so‘z bo‘lsin, masalan, «мягкое кресло».
| so‘z birikmasi | gap |
|---|---|
| летний вечер | Вечер летний. |
| ехать быстро | Мы едем быстро. |
«Birikma zanjiri». O‘qituvchi bosh so‘zni aytadi («река»), o‘quvchilar navbat bilan tobe so‘z qo‘shadi («быстрая река», «берег реки») va bog‘lanish turini nomlaydi. Takrorlagan yoki xato qilgan o‘yindan chiqadi.