☰ Mundarija · Rus tili

Ajratilgan aniqlovchi

Darslar 7 · 1 ta dars · S. Yu. Islambekova, Yu. Yu. Musurmanova, Z. X. Abdurayimova, L. N. Tagiyeva. Русский язык, 11-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik), 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI», Toshkent, 2018
7

Ajratilgan aniqlovchi

Darslik: 26–29-betlar
MaqsadAjratilgan aniqlovchilarni topish va ularni vergul bilan to‘g‘ri ajratish (sifatdosh oboroti, sifat oboroti, bir nechta yakka aniqlovchi, shaxs olmoshiga tegishli aniqlovchi).
Yangi so‘zlar
обособление (ajratish) · обособление (setting off)причастный оборот (sifatdosh oboroti) · причастный оборот (participial phrase)одиночное определение (yakka aniqlovchi) · одиночное определение (single attribute)личное местоимение (shaxs olmoshi) · личное местоимение (personal pronoun)
Tushuntirish

Ma’no va ohang jihatidan ajratib ko‘rsatilgan bo‘laklar ajratilgan («обособленные») deyiladi; og‘zaki nutqda ular pauza va ovoz ko‘tarish bilan, yozuvda esa vergul bilan ajratiladi. Aniqlovchi quyidagi hollarda ajratiladi. Birinchidan, u sifatdosh oboroti yoki tobe so‘zli sifat bilan ifodalangan va aniqlanmishdan keyin kelsa: «Ребята, вернувшиеся с похода, устали»; «Гора, покрытая снегом, видна издалека». Ikkinchidan, ikki yoki undan ortiq yakka aniqlovchi aniqlanmishdan keyin tursa: «Лес, тихий и тёмный, окружил нас». Uchinchidan, aniqlovchi shaxs olmoshiga tegishli bo‘lsa (u olmoshdan oldin ham, keyin ham kelishi mumkin): «Довольные результатом, мы пошли домой»; «Он, смелый и добрый, помогал всем». Ajratilgan aniqlovchi ikki tomondan vergul bilan, kamroq tire bilan ajratiladi. Agar sifatdosh oboroti aniqlanmishdan oldin kelsa, ajratilmaydi: «Покрытая снегом гора видна издалека».

o‘rnimisol
so‘zdan keyin: vergulТетрадь, лежавшая на столе, пропала.
so‘zdan oldin: vergulsizЛежавшая на столе тетрадь пропала.
olmoshga tegishliУставшие, мы легли спать.
Namunalar
«Река, разлившаяся после дождя, затопила луг» — sifatdosh oboroti aniqlanmishdan keyin: ikki tomondan vergul. «Разлившаяся после дождя река затопила луг» — oldin kelgani uchun vergul yo‘q.
«Бегуны, уставшие и мокрые, пересекли финишную линию» — ikkita yakka aniqlovchi aniqlanmishdan keyin. «Мокрые и счастливые, они обнялись» — olmoshga tegishli aniqlovchi.
Sinfda faoliyat

«Vergul ustasi». O‘qituvchi gaplarni vergulsiz ko‘rsatadi; o‘quvchilar qo‘llarini ko‘tarib «vergul bor / yo‘q» deydi va qoidani nomlaydi (sifatdosh oboroti, ikkita yakka aniqlovchi, olmosh).

Mashq
1
Tinish belgilarini qo‘ying: «Ребята вернувшиеся с похода рассказывали о маршруте».
2
Tinish belgilarini qo‘ying: «Усталые и довольные они вернулись домой».
3
Nima uchun «Сорванный ветром лист упал на крыльцо» gapida vergul yo‘q?
4
Qavs ichidagi so‘zlarni sifatdosh oboroti bilan almashtiring: «Учёные (изучают климат) предупреждают о засухе».