Darslar 7 · 1 ta dars · S. Yu. Islambekova, Yu. Yu. Musurmanova, Z. X. Abdurayimova, L. N. Tagiyeva. Русский язык, 11-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik), 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI», Toshkent, 2018
7
Ajratilgan aniqlovchi
Darslik: 26–29-betlar
MaqsadAjratilgan aniqlovchilarni topish va ularni vergul bilan to‘g‘ri ajratish (sifatdosh oboroti, sifat oboroti, bir nechta yakka aniqlovchi, shaxs olmoshiga tegishli aniqlovchi).
Ma’no va ohang jihatidan ajratib ko‘rsatilgan bo‘laklar ajratilgan («обособленные») deyiladi; og‘zaki nutqda ular pauza va ovoz ko‘tarish bilan, yozuvda esa vergul bilan ajratiladi. Aniqlovchi quyidagi hollarda ajratiladi. Birinchidan, u sifatdosh oboroti yoki tobe so‘zli sifat bilan ifodalangan va aniqlanmishdan keyin kelsa: «Ребята, вернувшиеся с похода, устали»; «Гора, покрытая снегом, видна издалека». Ikkinchidan, ikki yoki undan ortiq yakka aniqlovchi aniqlanmishdan keyin tursa: «Лес, тихий и тёмный, окружил нас». Uchinchidan, aniqlovchi shaxs olmoshiga tegishli bo‘lsa (u olmoshdan oldin ham, keyin ham kelishi mumkin): «Довольные результатом, мы пошли домой»; «Он, смелый и добрый, помогал всем». Ajratilgan aniqlovchi ikki tomondan vergul bilan, kamroq tire bilan ajratiladi. Agar sifatdosh oboroti aniqlanmishdan oldin kelsa, ajratilmaydi: «Покрытая снегом гора видна издалека».
o‘rni
misol
so‘zdan keyin: vergul
Тетрадь, лежавшая на столе, пропала.
so‘zdan oldin: vergulsiz
Лежавшая на столе тетрадь пропала.
olmoshga tegishli
Уставшие, мы легли спать.
Namunalar
«Река, разлившаяся после дождя, затопила луг» — sifatdosh oboroti aniqlanmishdan keyin: ikki tomondan vergul. «Разлившаяся после дождя река затопила луг» — oldin kelgani uchun vergul yo‘q.
«Бегуны, уставшие и мокрые, пересекли финишную линию» — ikkita yakka aniqlovchi aniqlanmishdan keyin. «Мокрые и счастливые, они обнялись» — olmoshga tegishli aniqlovchi.
Sinfda faoliyat
«Vergul ustasi». O‘qituvchi gaplarni vergulsiz ko‘rsatadi; o‘quvchilar qo‘llarini ko‘tarib «vergul bor / yo‘q» deydi va qoidani nomlaydi (sifatdosh oboroti, ikkita yakka aniqlovchi, olmosh).
Mashq
1
Tinish belgilarini qo‘ying: «Ребята вернувшиеся с похода рассказывали о маршруте».
Ребята, вернувшиеся с похода, рассказывали о маршруте.
2
Tinish belgilarini qo‘ying: «Усталые и довольные они вернулись домой».
Усталые и довольные, они вернулись домой.
3
Nima uchun «Сорванный ветром лист упал на крыльцо» gapida vergul yo‘q?
Sifatdosh oboroti aniqlanmish «лист» dan oldin turibdi, bunday oborot ajratilmaydi.
4
Qavs ichidagi so‘zlarni sifatdosh oboroti bilan almashtiring: «Учёные (изучают климат) предупреждают о засухе».