Gapning uyushiq bo‘laklari
Uyushiq bo‘laklar — tenglashuv bog‘lanishi bilan bog‘langan bo‘laklar. Ular bir-biriga tobe emas, bir xil savolga javob beradi va gapdagi bitta so‘zga tegishli bo‘ladi: «На ярмарке продавали мёд, орехи и сушёные фрукты». Ular bosh yoki ikkinchi darajali bo‘lak bo‘lishi mumkin. Tobe so‘zi bor uyushiq bo‘lak yoyiq deyiladi. Bog‘lovchilar uch guruh: biriktiruvchi («и, да» — «и» ma’nosida, «ни … ни, как … , так и, не только … , но и»), qarama-qarshilik («а, но, да» — «но» ma’nosida, «зато, однако») va ayiruvchi («или, либо; то … , то …; не то … , не то …»). Bir martalik «и, да, или, либо» oldidan vergul qo‘yilmaydi; takrorlanuvchi bog‘lovchilar oldidan qo‘yiladi: «И утром, и вечером шёл дождь». Qarama-qarshilik bog‘lovchilari oldidan har doim vergul bor. Juft bog‘lovchilarda vergul ikkinchi qism oldidan: «не только умён, но и добр». Aniqlovchilar uyushiq bo‘lsa, sanash ohangi bilan aytiladi va oralariga «и» qo‘yish mumkin («ясная, тихая ночь»); uyushmagan aniqlovchilarning biri butun birikmaga tegishli bo‘ladi, shuning uchun vergul yo‘q: «интересная научная статья».
| bog‘lanish | vergul | misol |
|---|---|---|
| ittifoqsiz | bor | Пели, танцевали, смеялись. |
| yagona «и» | yo‘q | Читал и писал. |
| takroriy «и» | bor | И читал, и писал. |
| «а, но» | bor | Устал, но доволен. |
Maktab teatri e’lonida rus tilida shunday yozilgan edi: «Нужны ткань, картон и помощники». Bir xil bo‘laklar vergul bilan ajralib, e’lon qisqa va tushunarli bo‘ldi.
Matn mualliflari, kotiblar va nutq yozuvchilari bir xil bo‘laklarni ro‘yxat qilib, ohangni aniq saqlaydi.
Sevimli uchta dars haqida rus tilida bir gap yozing va bir xil bo‘laklar orasidagi vergullarni tekshiring.
| bir xil | har xil |
|---|---|
| Прочный, надёжный мост | Старый каменный мост |
«Vergul: bor yoki yo‘q». Doskada vergulsiz gaplar; o‘quvchilar karta ko‘taradi (qizil — vergul kerak, yashil — kerak emas) va qoidani nomlaydi.