☰ Mundarija · Rus tili

Uyushiq bo‘laklar va umumlashtiruvchi so‘zlar

Darslar 14–15 · 2 ta dars · S. Yu. Islambekova, Yu. Yu. Musurmanova, Z. X. Abdurayimova, L. N. Tagiyeva. Русский язык, 11-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik), 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI», Toshkent, 2018
14

Gapning uyushiq bo‘laklari

Darslik: 53–56-betlar
MaqsadUyushiq bo‘laklarni topish, ular orasida bog‘lovchilar oldidan vergulni to‘g‘ri qo‘yish, uyushiq va uyushmagan aniqlovchilarni farqlash.
Yangi so‘zlar
однородные члены (uyushiq bo‘laklar) · однородные члены (homogeneous parts)сочинительная связь (tenglashuv bog‘lanishi) · сочинительная связь (coordinating link)союз (bog‘lovchi) · союз (conjunction)перечислительная интонация (sanash ohangi) · перечислительная интонация (enumerating intonation)
Tushuntirish

Uyushiq bo‘laklar — tenglashuv bog‘lanishi bilan bog‘langan bo‘laklar. Ular bir-biriga tobe emas, bir xil savolga javob beradi va gapdagi bitta so‘zga tegishli bo‘ladi: «На ярмарке продавали мёд, орехи и сушёные фрукты». Ular bosh yoki ikkinchi darajali bo‘lak bo‘lishi mumkin. Tobe so‘zi bor uyushiq bo‘lak yoyiq deyiladi. Bog‘lovchilar uch guruh: biriktiruvchi («и, да» — «и» ma’nosida, «ни … ни, как … , так и, не только … , но и»), qarama-qarshilik («а, но, да» — «но» ma’nosida, «зато, однако») va ayiruvchi («или, либо; то … , то …; не то … , не то …»). Bir martalik «и, да, или, либо» oldidan vergul qo‘yilmaydi; takrorlanuvchi bog‘lovchilar oldidan qo‘yiladi: «И утром, и вечером шёл дождь». Qarama-qarshilik bog‘lovchilari oldidan har doim vergul bor. Juft bog‘lovchilarda vergul ikkinchi qism oldidan: «не только умён, но и добр». Aniqlovchilar uyushiq bo‘lsa, sanash ohangi bilan aytiladi va oralariga «и» qo‘yish mumkin («ясная, тихая ночь»); uyushmagan aniqlovchilarning biri butun birikmaga tegishli bo‘ladi, shuning uchun vergul yo‘q: «интересная научная статья».

Namunalar
«Ветер рвал листья, ломал ветки и гнал тучи» — uchta uyushiq kesim; oxirgi «и» oldidan vergul yo‘q. «Он не только умён, но и добр» — juft bog‘lovchi, vergul ikkinchi qismdan oldin.
Uyushiq aniqlovchilar: «Над лесом стояла ясная, тихая ночь». Uyushmagan: «Мы купили красивый деревянный стол» («красивый» butun «деревянный стол» ga tegishli).
Sinfda faoliyat

«Vergul: bor yoki yo‘q». Doskada vergulsiz gaplar; o‘quvchilar karta ko‘taradi (qizil — vergul kerak, yashil — kerak emas) va qoidani nomlaydi.

Mashq
1
Tinish belgilarini qo‘ying: «Ветер рвал листья ломал ветки и гнал тучи». «Он не только умён но и добр».
2
Takrorlanuvchi «и» ni «как … , так и» bilan almashtiring: «Нам нужны и знания, и опыт».
3
Qaysi gapda aniqlovchilar uyushiq: «Мы купили красивый деревянный стол» yoki «Мы купили красивый, тёплый шарф»?
4
Nima uchun «Мы ждали и надеялись на помощь» noto‘g‘ri? To‘g‘rilang.