Darslar 3 · 1 ta dars · S. Yu. Islambekova, Yu. Yu. Musurmanova, Z. X. Abdurayimova, L. N. Tagiyeva. Русский язык, 11-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik), 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI», Toshkent, 2018
3
Sodda gap. Gapning bosh bo‘laklari
Darslik: 11–14-betlar
MaqsadSodda gapning grammatik asosini topish, eganing ifodalanish usullarini va kesimning uch turini (sodda fe’lli, murakkab fe’lli, murakkab otli) farqlash.
Sodda gap bitta grammatik asosga ega: «подлежащее» va «сказуемое» uning bosh bo‘laklari. Gap yoyiq («распространённое») yoki yoyiq bo‘lmagan («нераспространённое») bo‘ladi: ikkinchi darajali bo‘laklar bo‘lsa yoyiq. Ega ot yoki olmoshning bosh kelishikdagi shakli bilan ifodalanadi («Ветер стих», «Мы вернулись»), shuningdek otlashgan sifat yoki sifatdosh («Дежурные вышли»), son («Двое остались»), fe’lning noaniq shakli («Рисовать — моё хобби») va birikma («Группа туристов поднялась на перевал») bilan. Kesim uch xil bo‘ladi. «Простое глагольное» — bitta fe’lning aniq, buyruq yoki shart mayli shakli: «Дети поют». «Составное глагольное» ikki fe’ldan iborat: birinchisi tuslangan («начать, хотеть, уметь, стараться»), ikkinchisi noaniq shaklda: «Мы решили участвовать». «Составное именное» bog‘lama fe’l va nominal qismdan tuziladi: «Брат стал врачом». Hozirgi zamonda bog‘lama ko‘pincha tushib qoladi: «Отец — инженер»; nominal qism ot, sifat, qisqa majhul sifatdosh yoki ravish bo‘lishi mumkin.
Namunalar
«На рассвете над озером поднялся лёгкий туман». Asos: «туман поднялся» (ega — ot, kesim — sodda fe’lli); gap yoyiq.
«Наш тренер умеет работать с новичками» — kesim «умеет работать» (murakkab fe’lli). «Матч был напряжённым» — kesim «был напряжённым» (murakkab otli; nominal qism — sifat, vositali kelishik). «Игра закончена» — qisqa majhul sifatdosh nominal qism.
Sinfda faoliyat
«Asosni top». O‘qituvchi uzun gaplarni o‘qiydi; o‘quvchilar tezda ega va kesimni aytadi va kesim turini ko‘rsatadi (barmoq bilan: 1 — sodda, 2 — fe’lli murakkab, 3 — otli murakkab).
Mashq
1
Grammatik asosni toping: «Вечером в актовом зале начался школьный концерт». Kesim qaysi turda?