Sodda gap. Gapning bosh bo‘laklari
Sodda gap bitta grammatik asosga ega: «подлежащее» va «сказуемое» uning bosh bo‘laklari. Gap yoyiq («распространённое») yoki yoyiq bo‘lmagan («нераспространённое») bo‘ladi: ikkinchi darajali bo‘laklar bo‘lsa yoyiq. Ega ot yoki olmoshning bosh kelishikdagi shakli bilan ifodalanadi («Ветер стих», «Мы вернулись»), shuningdek otlashgan sifat yoki sifatdosh («Дежурные вышли»), son («Двое остались»), fe’lning noaniq shakli («Рисовать — моё хобби») va birikma («Группа туристов поднялась на перевал») bilan. Kesim uch xil bo‘ladi. «Простое глагольное» — bitta fe’lning aniq, buyruq yoki shart mayli shakli: «Дети поют». «Составное глагольное» ikki fe’ldan iborat: birinchisi tuslangan («начать, хотеть, уметь, стараться»), ikkinchisi noaniq shaklda: «Мы решили участвовать». «Составное именное» bog‘lama fe’l va nominal qismdan tuziladi: «Брат стал врачом». Hozirgi zamonda bog‘lama ko‘pincha tushib qoladi: «Отец — инженер»; nominal qism ot, sifat, qisqa majhul sifatdosh yoki ravish bo‘lishi mumkin.
| ega ifodasi | misol |
|---|---|
| ot | Мост связал берега. |
| olmosh | Мы устали. |
| otlashgan sifat | Больной уснул. |
| son | Пятеро вернулись. |
| infinitiv | Петь — моё любимое занятие. |
| so‘z birikmasi | Группа ребят ушла. |
Muzey yo‘lagida o‘quvchi uzun rus yozuvini o‘qidi: «В субботу в центре города после ремонта открылась выставка школьных работ». U avval «выставка открылась» deb asosiy ma’noni topdi, keyin qolgan so‘zlarni aniqladi.
Tarjimonlar, muharrirlar va jurnalistlar uzun gapda kim nima qilganini avval aniqlab, keyin tafsilotlarni qo‘shadi.
Rus tilidagi plakat yoki matndan bitta uzun gap tanlang va undan ikki so‘zni toping: nima yoki kim, va u nima qiladi.
«Asosni top». O‘qituvchi uzun gaplarni o‘qiydi; o‘quvchilar tezda ega va kesimni aytadi va kesim turini ko‘rsatadi (barmoq bilan: 1 — sodda, 2 — fe’lli murakkab, 3 — otli murakkab).