☰ Mundarija · Rus tili

Bir tarkibli gaplar

Darslar 12–13 · 2 ta dars · S. Yu. Islambekova, Yu. Yu. Musurmanova, Z. X. Abdurayimova, L. N. Tagiyeva. Русский язык, 11-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik), 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI», Toshkent, 2018
12

Bir tarkibli gaplar. Atov gaplar

Darslik: 47–49-betlar
MaqsadBir tarkibli gaplarning turlarini sanash, atov («назывные») va aniq shaxsli gaplarni topish va ulardan nutqda foydalanish.
Yangi so‘zlar
односоставное предложение (bir tarkibli gap) · односоставное предложение (one-member sentence)назывное предложение (atov gap) · назывное предложение (nominative sentence)определённо-личное предложение (aniq shaxsli gap) · определённо-личное предложение (definite-personal sentence)главный член (bosh bo‘lak) · главный член (main part)
Tushuntirish

Ikki tarkibli gapda ega ham, kesim ham bor; bir tarkibli gapda esa faqat bitta bosh bo‘lak bo‘ladi, ikkinchisi yo‘q va gap ma’nosi uni talab qilmaydi. Bir tarkibli gaplarning to‘rt turi bor: «назывные», «определённо-личные», «неопределённо-личные» va «безличные». Atov gapda bosh bo‘lak ega vazifasidagi bosh kelishikdagi ot: «Раннее утро. Туман над рекой.» Bunday gaplar mavjudlikni bildirib, tabiat manzaralarini va sahna ko‘rinishini tez va aniq tasvirlaydi; ular yoyiq yoki yoyiq bo‘lmagan bo‘lishi mumkin. Aniq shaxsli gapda bosh bo‘lak — kesim bo‘lib, fe’l hozirgi yoki kelasi zamonning 1- yoki 2-shaxsida yoxud buyruq mayliga turadi: «Жду тебя у фонтана», «Передайте, пожалуйста, соль». Shaxs qo‘shimchasidan harakatni kim bajarayotgani aniq bo‘ladi, shuning uchun «я, ты, мы, вы» olmoshini qo‘shish shart emas. Bunday gaplar og‘zaki nutqda, badiiy matnda va so‘zlashuvda ko‘p ishlatiladi, chunki olmosh takrorlanmaydi.

Namunalar
Atov gaplar: «Зима. Тихий лес. Снег под ногами.» — uchta ko‘rinish, har birida faqat bosh kelishikdagi ot (yoyiq yoki yoyiq emas).
Aniq shaxsli gaplar: «Люблю читать у окна» («я» ni qo‘shish mumkin), «Приглашаем вас на концерт», «Подождите минуту».
Sinfda faoliyat

«Suratdan so‘z». Bitta tabiat manzarasi («Осенний сад») uchun ketma-ket atov gaplar yozing, so‘ng manzarani kuzatayotgan kishi nomidan bitta aniq shaxsli gap qo‘shing.

Mashq
1
Gap turini aniqlang: «Раннее утро. Туман над рекой.» va «Жду тебя у фонтана».
2
Olmoshni tushirib, aniq shaxsli gap hosil qiling: «Я люблю тишину перед грозой», «Мы ждём вас у входа».
3
«Зимний лес» mavzusida 3 ta atov gap yozing.
4
Nima uchun tavsifda atov gaplar ko‘p ishlatiladi?