Darslar 4 · 1 ta dars · S. Yu. Islambekova, Yu. Yu. Musurmanova, Z. X. Abdurayimova, L. N. Tagiyeva. Русский язык, 11-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik), 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI», Toshkent, 2018
4
Kesimning ega bilan moslashuvi
Darslik: 15–18-betlar
MaqsadKesimning egaga moslashish qoidalarini qo‘llash: sanoq so‘zlar, jamlovchi otlar, qisqartma so‘zlar, o‘zlashma o‘zgarmas otlar va «кто/что» olmoshlari bilan.
Yangi so‘zlar
согласование (moslashuv) · согласование (agreement)собирательное существительное (jamlovchi ot) · собирательное существительное (collective noun)несклоняемое слово (turlanmaydigan so‘z) · несклоняемое слово (indeclinable word)сложносокращённое слово (qisqartma so‘z) · сложносокращённое слово (compound abbreviation)
Tushuntirish
Kesim egaga hozirgi va kelasi zamonda shaxs va sonda, o‘tgan zamonda va shart mayli shaklida esa jins va sonda mos keladi: «Я читаю», «Наступило утро». Ega «много, мало, немного, немало» kabi so‘zlar bilan ifodalansa, kesim odatda birlikda va (o‘tgan zamonda) o‘rta jinsda turadi: «На стадионе собралось много болельщиков». Jamlovchi ot («молодёжь, листва, студенчество») ham birlik kesim talab qiladi: «Молодёжь выбрала новый маршрут». Turlanmaydigan qisqartma so‘zda kesim to‘liq nomning bosh so‘zi jinsida turadi: «ТЭЦ» — «теплоэлектроцентраль» (ayol jinsi), shuning uchun «ТЭЦ заработала»; «ООН» — «организация», shuning uchun «ООН приняла резолюцию». Jonsiz predmetni bildiruvchi o‘zlashma o‘zgarmas ot bilan kesim o‘rta jinsda keladi: «Метро открылось»; «кофе» bundan mustasno — u erkak jinsida: «Кофе остыл». «Кто» olmoshi bilan tuzilgan ega (shuningdek «кто-то, никто, кто-нибудь») kesimni erkak jinsida talab qiladi: «Кто пришёл?», «Никто не опоздал»; «что» olmoshi va uning hosilalari bilan kesim o‘rta jinsda keladi: «Что-то блеснуло».
Namunalar
«Мало участников дошло до финала» — «мало» + ot, kesim birlikda, o‘rta jins. «Студенчество отметило праздник» — jamlovchi ot, birlik.
«ГЭС (гидроэлектростанция) дала ток» — kesim ayol jinsida. «Интервью записано» — o‘rta jins. «Что-нибудь случилось?» — o‘rta jins.
Sinfda faoliyat
«To‘g‘ri shaklni tanla». Doskada egalar: «много ребят, молодёжь, ТЭЦ, кофе, кто-то». Jamoalar kesimning to‘g‘ri o‘tgan zamon shaklini tezlikda aytadi va qoidani asoslaydi.
Mashq
1
To‘g‘ri shaklni tanlang: «Мало времени (осталось/остались) до звонка», «Что-нибудь (случилось/случился)?», «Метро (открылся/открылось) рано».
осталось; случилось; открылось
2
Kesimni mos shaklda qo‘ying: «Молодёжь (принять) участие в акции», «ТЭЦ (дать) ток», «Никто не (опоздать)».
приняла; дала; опоздал
3
Qaysi gap to‘g‘ri: «Кофе остыл» yoki «Кофе остыло»? Nega?
«Кофе остыл»: «кофе» o‘zgarmas o‘zlashma ot, lekin u erkak jinsida (istisno).
4
Nima uchun «ООН приняла резолюцию» da kesim ayol jinsida?
Qisqartma turlanmaydi, shuning uchun jins to‘liq nomning bosh so‘zi bo‘yicha aniqlanadi: «организация» — ayol jinsi.