Darslar 16 · 1 ta dars · S. Yu. Islambekova, Yu. Yu. Musurmanova, Z. X. Abdurayimova, L. N. Tagiyeva. Русский язык, 11-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik), 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI», Toshkent, 2018
16
Kiritma so‘z, birikma va gaplar
Darslik: 61–64-betlar
MaqsadKiritma so‘z, birikma va gaplarni topish, ularning ma’no guruhlarini bilish, tinish belgilarini to‘g‘ri qo‘yish va kiritma bo‘lmagan so‘zlardan farqlash.
Yangi so‘zlar
вводное слово (kiritma so‘z) · вводное слово (parenthetical word)вводное предложение (kiritma gap) · вводное предложение (parenthetical sentence)отношение говорящего (so‘zlovchining munosabati) · отношение говорящего (the speaker's attitude)источник сообщения (xabar manbai) · источник сообщения (source of information)
Tushuntirish
Kiritma so‘z, birikma va gaplar gapning birorta bo‘lagi bilan grammatik bog‘lanmaydi; ular so‘zlovchining aytilayotgan fikrga munosabatini bildiradi. Ularni gapdan olib tashlasa, gap tuzilishi buzilmaydi: «Он, к счастью, успел». Ma’nosiga ko‘ra kiritma so‘zlar quyidagilarni bildiradi: fikr tartibini («во-первых, во-вторых, итак, следовательно, таким образом»); ishonch darajasini («конечно, действительно, несомненно, бесспорно, может быть, кажется»); his-tuyg‘uni («к счастью, к сожалению, к удивлению, на беду»); axborot manbaini («по-моему, по словам учителя, говорят, на мой взгляд»); fikrni ifodalash usulini («одним словом, короче говоря, по правде говоря, так сказать»). Nutqda ular pasaygan ovoz va tezroq ohang bilan aytiladi, yozuvda esa kiritma so‘z va birikmalar vergul bilan, kiritma gaplar vergul yoki tire (yoki qavs) bilan ajratiladi: «Этот фильм, как говорят критики, очень хорош»; «Новая книга — я это знаю — уже в библиотеке». Ba’zi so‘zlar kiritma ham, kiritma emas ham bo‘ladi: «Может быть, он придёт» (kiritma) — «Он может быть свободен» (kesim); «Значит, мы опоздали» (kiritma) — «Это слово значит “дом”» (fe’l). «Вдруг, даже, только, именно, как будто, почти» kiritma so‘zlar emas.
Namunalar
«К счастью, дождь скоро закончился» (his-tuyg‘u). «Он, по-моему, прав» (manba/fikr). «Во-первых, нужно подготовиться, а во-вторых, не опаздывать» (tartib).
Kiritma gap: «Этот фильм, как говорят критики, лучший в году». «Гости — я не сомневаюсь — придут вовремя». Kiritma emas: «Вдруг погас свет» — «вдруг» ravish.
Sinfda faoliyat
«Olib tashla va tekshir». Gaplardan kiritma so‘zni o‘chirib, gap buzilmasligini tekshiring; so‘ng uning ma’no guruhini aytib, vergul qo‘ying.
Mashq
1
Vergul qo‘ying: «К счастью дождь скоро закончился». «Он по-моему прав».
К счастью, дождь скоро закончился. Он, по-моему, прав.
2
Ma’no guruhini ayting: «во-первых», «конечно», «к радости», «по словам учителя».
fikr tartibi; ishonch; his-tuyg‘u; axborot manbai
3
Qaysi gapda «может быть» kiritma so‘z: «Может быть, он придёт» yoki «Он может быть свободен после обеда»?