Darslar 20 · 1 ta dars · S. Yu. Islambekova, Yu. Yu. Musurmanova, Z. X. Abdurayimova, L. N. Tagiyeva. Русский язык, 11-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik), 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI», Toshkent, 2018
20
«СПП»: aniqlovchi ergash gap (2)
Darslik: 77–79-betlar
Maqsad«Который» ni «где, куда, откуда, когда» bog‘lovchi so‘zlari bilan almashtirish, aniqlovchi ergash gapni sifatdosh oboroti bilan almashtirish mumkin yoki mumkin emasligini aniqlash.
Yangi so‘zlar
союзное слово «где» (bog‘lovchi so‘z) · союзное слово «где» (conjunctive word)причастный оборот (sifatdosh oboroti) · причастный оборот (participial phrase)синонимичная конструкция (sinonim qurilma) · синонимичная конструкция (synonymous construction)деловой стиль (rasmiy uslub) · деловой стиль (official style)
Tushuntirish
Agar aniqlanmish joy yoki vaqt ma’nosiga ega bo‘lsa, «который» ni «где, куда, откуда, когда» bilan almashtirish mumkin: «Это город, в котором я вырос» — «Это город, где я вырос»; «Это город, в который мы мечтаем поехать» — «…, куда мы мечтаем поехать»; «Это порт, из которого уходят корабли» — «…, откуда уходят корабли»; «Я помню день, в который мы познакомились» — «…, когда мы познакомились». Har doim almashtirib bo‘lmaydi: «дорога, по которой мы идём», «книга, о которой мы говорили» — bu yerda joy yoki vaqt ma’nosi yo‘q. Rasmiy va ilmiy nutqda «который» li ergash gap o‘rniga ko‘pincha sifatdosh oboroti ishlatiladi: «Мост, который построили в прошлом году, открыт» — «Мост, построенный в прошлом году, открыт». Biroq sifatdoshda kelasi zamon va shart mayli shakli yo‘q, shuning uchun kelasi, mumkin bo‘lmagan yoki shartli harakatni sifatdosh oboroti bilan ifodalab bo‘lmaydi: «Задача, которую мы решим завтра», «Дело, которое мы сделали бы вместе». Sifatdosh oboroti uslubni rasmiylashtiradi, «который» li gap esa oddiyroq va aniqroq eshitiladi.
Namunalar
«Мы вернулись в посёлок, в котором выросли» = «…, где выросли». «Это был год, в который брат пошёл в школу» = «…, когда брат пошёл в школу». «Вокзал, откуда уходят поезда» = «Вокзал, из которого уходят поезда».
«Статья, которую написал наш учитель, опубликована» = «Статья, написанная нашим учителем, опубликована». Almashtirib bo‘lmaydi: «Статья, которую мы напишем завтра, будет короткой».
Sinfda faoliyat
«Almashtirish mumkinmi?». Doskada 6 ta gap; o‘quvchilar «который» ni «где/куда/откуда/когда» bilan yoki sifatdosh oboroti bilan almashtirib ko‘radi, imkonsiz bo‘lsa sababini aytadi.
Mashq
1
«Который» ni almashtiring: «Это дом, в котором родился мой дед», «Мы вспомнили год, в который начали учиться», «Это порт, из которого уходят корабли».
где родился мой дед; когда начали учиться; откуда уходят корабли
2
Qaysi gapdagi «который» ni «где» yoki «когда» bilan almashtirib bo‘lmaydi: «дорога, по которой мы идём», «город, в котором мы живём»?
«Дорога, по которой мы идём» — bu yerda joy emas, yo‘l (vositali) ma’nosi.
3
Sifatdosh oborotini ergash gap bilan almashtiring: «Мост, построенный в прошлом году, открыт».
Мост, который построили в прошлом году, открыт.
4
Nima uchun «Задача, которую мы решим завтра» ni sifatdosh oboroti bilan almashtirib bo‘lmaydi?
Kelasi zamon harakati; sifatdoshda kelasi zamon shakli yo‘q.