☰ Mundarija · Rus tili

Gap. Mantiqiy urg‘u. So‘z tartibi

Darslar 2 · 1 ta dars · S. Yu. Islambekova, Yu. Yu. Musurmanova, Z. X. Abdurayimova, L. N. Tagiyeva. Русский язык, 11-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik), 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI», Toshkent, 2018
2

Gap. Mantiqiy urg‘u. To‘g‘ri va teskari so‘z tartibi

Darslik: 7–10-betlar
MaqsadGapni so‘z birikmasidan farqlash, mantiqiy urg‘uni topish, rus tilidagi erkin so‘z tartibini o‘zbek tilidagi qat’iy tartib bilan solishtirish, to‘g‘ri va teskari tartibni farqlash.
Yangi so‘zlar
логическое ударение (mantiqiy urg‘u) · логическое ударение (logical stress)прямой порядок слов (to‘g‘ri so‘z tartibi) · прямой порядок слов (direct word order)обратный порядок слов, инверсия (teskari tartib) · обратный порядок слов, инверсия (inverted order, inversion)интонация (ohang) · интонация (intonation)
Tushuntirish

«Предложение» tugallangan fikrni bildiradi va ohang bilan tugaydi, «словосочетание» esa faqat nom beradi. Gapda eng muhim so‘z ovoz bilan ajratiladi — bu «логическое ударение». Uni so‘zlovchi o‘zi tanlaydi: «Сегодня Дильшод читает в парке» gapida urg‘u «сегодня», «Дильшод», «читает» yoki «в парке» ga tushishi mumkin, har safar ma’no nozikligi o‘zgaradi. Rus tilida so‘z tartibi erkin: so‘zlar ma’noga qarab o‘rin almashadi, chunki rollarni qo‘shimchalar ko‘rsatadi. O‘zbek tilida esa kesim doim gap oxirida turadi. To‘g‘ri tartibda ega kesimdan oldin, moslashgan aniqlovchi aniqlanmish oldida, moslashmagan aniqlovchi undan keyin, to‘g‘ri to‘ldiruvchi fe’ldan keyin keladi. Odatiy bo‘lmagan tartib — «обратный порядок слов» (inversiya) — og‘zaki nutqda va badiiy matnda ta’kidlash yoki yangi ma’lumotni gap oxiriga qo‘yish uchun ishlatiladi: «В окне горел свет».

Namunalar
«Мы поедем на озеро в воскресенье». «Когда?» — «в воскресенье»; «куда?» — «на озеро»; «кто?» — «мы». Urg‘u javob beriladigan savolga qarab ko‘chadi.
To‘g‘ri tartib: «Тишина воцарилась в зале». Teskari tartib: «Воцарилась в зале тишина» — kesim ega oldida, gap tantanali eshitiladi. O‘zbekcha ekvivalentda kesim baribir oxirda: «Zalda sukunat cho‘kdi».
Sinfda faoliyat

«Bir gap — uch savol». Doskaga gap yoziladi: «Некоторые студенты вчера работали в библиотеке». Juftlar uni uch xil savolga javob tarzida, har safar boshqa so‘zga urg‘u berib o‘qiydi; tinglovchi urg‘u qaysi so‘zga tushganini topadi.

Mashq
1
Savolga javob bo‘ladigan so‘zga urg‘u bering: «Кто нашёл ключи у входа?» → «Ключи у входа нашёл Рустам». Qaysi so‘z urg‘u oladi?
2
Teskari tartibli gapni toping: 1) «Листва тихо шумит». 2) «Тихо шумит листва».
3
Gapni o‘zbek tiliga tarjima qilib, kesimning o‘rnini solishtiring: «Вечером в нашем дворе играли дети».
4
Nima uchun «Мать любит дочь» gapida so‘z tartibini o‘zgartirib bo‘lmaydi?