Gap. Mantiqiy urg‘u. To‘g‘ri va teskari so‘z tartibi
«Предложение» tugallangan fikrni bildiradi va ohang bilan tugaydi, «словосочетание» esa faqat nom beradi. Gapda eng muhim so‘z ovoz bilan ajratiladi — bu «логическое ударение». Uni so‘zlovchi o‘zi tanlaydi: «Сегодня Дильшод читает в парке» gapida urg‘u «сегодня», «Дильшод», «читает» yoki «в парке» ga tushishi mumkin, har safar ma’no nozikligi o‘zgaradi. Rus tilida so‘z tartibi erkin: so‘zlar ma’noga qarab o‘rin almashadi, chunki rollarni qo‘shimchalar ko‘rsatadi. O‘zbek tilida esa kesim doim gap oxirida turadi. To‘g‘ri tartibda ega kesimdan oldin, moslashgan aniqlovchi aniqlanmish oldida, moslashmagan aniqlovchi undan keyin, to‘g‘ri to‘ldiruvchi fe’ldan keyin keladi. Odatiy bo‘lmagan tartib — «обратный порядок слов» (inversiya) — og‘zaki nutqda va badiiy matnda ta’kidlash yoki yangi ma’lumotni gap oxiriga qo‘yish uchun ishlatiladi: «В окне горел свет».
| savol | mantiqiy urg‘u |
|---|---|
| Кто едет? | МЫ едем на дачу в субботу. |
| Куда едем? | Мы едем НА ДАЧУ в субботу. |
| Когда едем? | Мы едем на дачу В СУББОТУ. |
Maktab devoriy gazetasi stolida o‘quvchi rus tilida «Мне нужна справка, а не расписание» dedi va «справка» so‘zini ovoz bilan ajratdi. Xodim to‘g‘ri hujjatni berdi.
Diktorlar, aktyorlar va o‘qituvchilar muhim so‘zni ovoz bilan ajratib, fikrning ma’nosini aniq yetkazadi.
«Это мой рюкзак» gapini ikki marta ayting: avval «мой», keyin «рюкзак» so‘zini ajratib. Har safar qaysi savolga javob bo‘lishini ayting.
| tur | gap |
|---|---|
| to‘g‘ri tartib | Дети играют во дворе. |
| teskari tartib | Во дворе играют дети. |
«Bir gap — uch savol». Doskaga gap yoziladi: «Некоторые студенты вчера работали в библиотеке». Juftlar uni uch xil savolga javob tarzida, har safar boshqa so‘zga urg‘u berib o‘qiydi; tinglovchi urg‘u qaysi so‘zga tushganini topadi.