Darslar 6 · 1 ta dars · S. Yu. Islambekova, Yu. Yu. Musurmanova, Z. X. Abdurayimova, L. N. Tagiyeva. Русский язык, 11-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik), 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI», Toshkent, 2018
6
Moslashmagan aniqlovchi va uning ifodalanishi. Ilova
Darslik: 22–25-betlar
MaqsadMoslashmagan aniqlovchini va uning ifodalanish usullarini topish, uni moslashgan aniqlovchi bilan almashtirish, ilovani aniqlash va uni defis bilan to‘g‘ri yozish.
Moslashmagan aniqlovchi aniqlanmish bilan jins, son va kelishikda moslashmaydi, u aniqlanmishga bitishuv yoki boshqaruv orqali bog‘lanadi. U ot bilan (predlogli yoki predlogsiz qaratqich kelishigida: «дом с балконом», «книга сестры»), egalik olmoshlari «его, её, их» bilan («её мнение»), qiyosiy darajadagi sifat yoki ravish bilan («задача посложнее», «дорога назад») hamda fe’lning noaniq shakli bilan («умение слушать») ifodalanadi. Ko‘pincha uni moslashgan aniqlovchi bilan almashtirish mumkin: «стол из дуба — дубовый стол», lekin har doim emas («страх высоты»). «Приложение» — ot bilan ifodalangan aniqlovchining maxsus turi: u predmetga ikkinchi nom beradi va «какой? какой именно?» savoliga javob beradi: «инженер-строитель», «город Самарканд», «журнал «Наука и жизнь»». Ikkala so‘z turdosh ot bo‘lsa, defis qo‘yiladi: «девочка-отличница». Atoqli ot aniqlanmishdan oldin kelsa, defis bor: «Лена-река»; teskari tartibda defis yo‘q: «река Лена». Nashr, korxona va asar nomlari qo‘shtirnoq ichida yoziladi, defis qo‘yilmaydi.
ifoda
misol
ot + old ko‘makchi
чай с лимоном
qaratqich
сумка сестры
egalik olmoshi
их дом
infinitiv
привычка рано вставать
ravish
прогулка пешком
Namunalar
«Дом с зелёной крышей стоит у реки»: «с зелёной крышей» — predlogli ot (boshqaruv). «Её идея понравилась всем»: «её» — egalik olmoshi. «Ищу тетрадь потолще»: «потолще» — qiyosiy daraja.
defis bilan
defissiz
учитель-математик
город Бухара
студент-медик
озеро Байкал
Ilova: «писатель-фантаст» (defis, ikkalasi turdosh ot), «гора Чимган» (atoqli ot keyin — defis yo‘q), «Лена-река» (atoqli ot oldin — defis bor), «газета «Новый день»» (nom qo‘shtirnoqda).
Sinfda faoliyat
«Almashtir va isbotla». Juftlarga kartochkalar: «сумка из кожи», «сад школы», «дорога назад». Ularni moslashgan aniqlovchi bilan almashtiring yoki nima uchun bo‘lmasligini tushuntiring.
Mashq
1
Moslashmagan aniqlovchilarni toping va ifodalanishini ayting: «Дом с зелёной крышей стоит у реки. Её идея понравилась всем. Я ищу тетрадь потолще. Желание помочь радует».