Noaniq shaxsli va shaxssiz gaplar
Noaniq shaxsli gapda kesim fe’lning hozirgi yoki kelasi zamon ko‘plik 3-shaxs shaklida yoki o‘tgan zamon ko‘plik shaklida turadi, ammo harakatni kim bajarayotgani noma’lum yoki muhim emas: «В школе строят новый спортзал». «Говорят, завтра будет дождь». Bunday gapda e’tibor harakatga qaratiladi. Aniq shaxsli va noaniq shaxsli gaplar umumlashgan ma’noda ham keladi — ular maqol va matallarda ko‘p uchraydi: «Куй железо, пока горячо» (buyruq, 2-shaxs), «Лес рубят — щепки летят» (3-shaxs ko‘plik). Shaxssiz gapda ega yo‘q va bo‘lishi mumkin emas: harakat yoki holat kimningdir xohishiga bog‘liq bo‘lmay yuz beradi. Kesim 3-shaxs birlikdagi (yoki o‘tgan zamonda o‘rta jinsdagi) shaxssiz fe’l bilan («светает, знобит, не спится»), shaxsli fe’lning shaxssiz qo‘llanishi bilan («дует из окна», «лодку унесло течением»), «нужно, можно, нельзя, тепло, весело» kabi so‘zlar yoki «нет, не было» bilan ifodalanadi. Shaxssiz gapda holat egasi odatda jo‘nalish yoki tushum kelishigida turadi: «Мне холодно», «Меня укачало».
| tur | shakl | misol |
|---|---|---|
| noaniq shaxsli | 3-shaxs ko‘plik | Дверь открыли. |
| umumlashgan | maqol | Без труда не вытащишь и рыбку из пруда. |
| shaxssiz | shaxssiz fe’l / holat so‘zi | Темнеет. Мне холодно. Нужно идти. |
Radiodagi ob-havo xabarida rus tilida «К вечеру похолодает. Ночью подморозит. Будет ветрено» deyildi. Gaplarda ega yo‘q edi, chunki tabiat o‘zi o‘zgaradi.
Ob-havo diktorlari, yangiliklar muxbirlari va shifokorlar kim qilganini aytmasdan holat yoki voqeani bildiradi.
Ertangi ob-havo haqida rus tilida uchta egasiz gap yozing, masalan, «К обеду потеплеет».
| shaxsli | shaxssiz |
|---|---|
| Ветер сорвал крышу. | Крышу сорвало ветром. |
«Kim bajardi?». O‘qituvchi gaplarni o‘qiydi; o‘quvchilar «ega bor / yo‘q» deydi va gap turini (noaniq shaxsli, shaxssiz) aytadi.