Darslar 12–13 · 2 ta dars · S. Yu. Islambekova, Yu. Yu. Musurmanova, Z. X. Abdurayimova, L. N. Tagiyeva. Русский язык, 11-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik), 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI», Toshkent, 2018
13
Noaniq shaxsli va shaxssiz gaplar
Darslik: 50–52-betlar
MaqsadNoaniq shaxsli va shaxssiz gaplarni topish, umumlashgan ma’noli gaplarni (maqollar) farqlash va shaxsli gapni shaxssiz gap bilan almashtirish.
Noaniq shaxsli gapda kesim fe’lning hozirgi yoki kelasi zamon ko‘plik 3-shaxs shaklida yoki o‘tgan zamon ko‘plik shaklida turadi, ammo harakatni kim bajarayotgani noma’lum yoki muhim emas: «В школе строят новый спортзал». «Говорят, завтра будет дождь». Bunday gapda e’tibor harakatga qaratiladi. Aniq shaxsli va noaniq shaxsli gaplar umumlashgan ma’noda ham keladi — ular maqol va matallarda ko‘p uchraydi: «Куй железо, пока горячо» (buyruq, 2-shaxs), «Лес рубят — щепки летят» (3-shaxs ko‘plik). Shaxssiz gapda ega yo‘q va bo‘lishi mumkin emas: harakat yoki holat kimningdir xohishiga bog‘liq bo‘lmay yuz beradi. Kesim 3-shaxs birlikdagi (yoki o‘tgan zamonda o‘rta jinsdagi) shaxssiz fe’l bilan («светает, знобит, не спится»), shaxsli fe’lning shaxssiz qo‘llanishi bilan («дует из окна», «лодку унесло течением»), «нужно, можно, нельзя, тепло, весело» kabi so‘zlar yoki «нет, не было» bilan ifodalanadi. Shaxssiz gapda holat egasi odatda jo‘nalish yoki tushum kelishigida turadi: «Мне холодно», «Меня укачало».
Namunalar
Noaniq shaxsli: «К нам вчера приходили гости», «На стадионе чистят поле». Umumlashgan: «Лес рубят — щепки летят».
Shaxssiz: «Вечереет», «Мне не спится», «В классе тихо», «Нельзя шуметь», «Дождя не было», «Лодку унесло течением» (shaxsli: «Течение унесло лодку»).
Sinfda faoliyat
«Kim bajardi?». O‘qituvchi gaplarni o‘qiydi; o‘quvchilar «ega bor / yo‘q» deydi va gap turini (noaniq shaxsli, shaxssiz) aytadi.
Mashq
1
Gap turini aniqlang: «Куй железо, пока горячо», «Лес рубят — щепки летят», «На стадионе чистят поле».
umumlashgan aniq shaxsli; umumlashgan noaniq shaxsli; noaniq shaxsli