ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Shar bobi va stereometriyani takrorlash

Darslar 44–45 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Xaydarov (geometriya). Matematika 11-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. «ZAMIN NASHR» MChJ, Toshkent, 2018
44

Bobni takrorlashga doir amaliy mashqlar (sfera va shar)

Darslik, 2-qism: 171–176-betlar
MaqsadShar va sfera bobini takrorlash: sharga ichki va tashqi chizilgan jismlar, shar bilan silindr va konus munosabatlari.
Yangi so‘zlar
ichki chizilgan shar · inscribed balltashqi chizilgan shar · circumscribed ballkatta doira · great circleArximed munosabati · Archimedes’ relation
Tushuntirish

Bob formulalari: shar V = (4/3)πR³, sfera S = 4πR², segment V = πh²(3R − h)/3, qalpoq sirti 2πRh, sektor V = ⅔πR²h. Qirrasi a bo‘lgan kubga ichki chizilgan shar uchun r = a/2, tashqi chizilgan shar uchun R = a√3/2. Sharga tashqi chizilgan silindrning balandligi H = 2R va asosining radiusi R; unda Vshar : Vsilindr = 2 : 3 va sirtlar (Sshar : Sto‘la silindr) ham 2 : 3 — Arximed munosabati. Konusga (asosining radiusi r, balandligi h, yasovchisi l) ichki chizilgan shar radiusi ρ = rh/(r + l) (o‘q kesimdagi uchburchakka ichki chizilgan aylana), tashqi chizilgan shar radiusi R = l²/(2h). Ko‘pyoq sharga ichki chizilgan bo‘lsa, shar markazi uning barcha uchlaridan baravar uzoqda; sharga tashqi chizilgan bo‘lsa — barcha yoqlaridan baravar uzoqda. Yechishda o‘q kesimni chizing: ko‘p hollarda masala tekis chizma bo‘yicha aylana va uchburchak masalasiga keladi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Radiusi 10 sm bo‘lgan shar xona burchagida polga va ikki devorga tegib turibdi. Markazi uchala sirtdan 10 sm uzoqlikda, shuning uchun burchakni koordinata boshi desak, markaz (10; 10; 10) nuqtada va burchakdan markazgacha masofa 10√3 ≈ 17,3 sm. Bu radiusdan katta: shar burchakning o‘ziga yetib bormaydi, orada taxminan 7,3 sm bo‘shliq qoladi.

Kim ishlatadi

Qadoqlash dizaynerlari shar uchun qutining shaklini tanlaydi, o‘yin dasturchilari to‘qnashuvni sharlar bilan hisoblaydi, kimyogarlar atomlarni sharlar kabi zich joylashtirish usullarini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Katakli qog‘ozda 10×10 kvadrat va uning ichiga to‘rt tomoniga tegib turadigan eng katta doira chizing; kataklarni sanab, doira kvadratning qancha qismini egallashini taxmin qiling: taxminan to‘rtdan uch qismi bo‘lishi kerak.

Namunalar
3ABCDOT
Radiusi 3 bo‘lgan shar silindrga ichki chizilgan: silindr r = 3, H = 6. Vsilindr = π · 9 · 6 = 54π, Vshar = 36π, nisbat 2 : 3. Sto‘la silindr = 2π · 3 · (3 + 6) = 54π, Sshar = 36π, nisbat ham 2 : 3.
Konus: r = 6, h = 8, l = 10. Ichki chizilgan shar ρ = 6 · 8/(6 + 10) = 3; tashqi chizilgan shar R = 100/16 = 25/4. Tekshiruv: markaz uchdan R = 6,25 masofada o‘q ustida, asos aylanasigacha: √(6² + (8 − 6,25)²) = √(36 + 3,0625) = √39,0625 = 6,25.
Sinfda faoliyat

«Kubdagi shar»: kartondan qirrasi 8 cm bo‘lgan kub modelini (kattalar qaychi bilan yordam beradi) yasang va uning ichiga diametri 8 cm li plastilin shar joylashtiring. Shar hajmining kub hajmiga nisbati π/6 ≈ 52 % ekanini hisoblab, qolgan bo‘sh joyni plastilin bilan to‘ldirishga ketgan miqdor bilan solishtiring.

Mashq
1
Hajmi 64 bo‘lgan kubga ichki chizilgan shar hajmini toping.
2
Qirrasi 6 bo‘lgan kubga tashqi chizilgan shar sirtini toping.
3
Konus r = 3, h = 4 (l = 5). Ichki chizilgan shar radiusini toping.
4
Nima uchun sharga tashqi chizilgan silindrning balandligi 2R, asosining radiusi esa R?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliO‘n ikki yil qutisiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →