☰ Mundarija · Matematika

Shar bobi va stereometriyani takrorlash

Darslar 44–45 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Xaydarov (geometriya). Matematika 11-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. «ZAMIN NASHR» MChJ, Toshkent, 2018
44

Bobni takrorlashga doir amaliy mashqlar (sfera va shar)

Darslik, 2-qism: 171–176-betlar
MaqsadShar va sfera bobini takrorlash: sharga ichki va tashqi chizilgan jismlar, shar bilan silindr va konus munosabatlari.
Yangi so‘zlar
ichki chizilgan shar · inscribed balltashqi chizilgan shar · circumscribed ballkatta doira · great circleArximed munosabati · Archimedes’ relation
Tushuntirish

Bob formulalari: shar V = (4/3)πR³, sfera S = 4πR², segment V = πh²(3R − h)/3, qalpoq sirti 2πRh, sektor V = ⅔πR²h. Qirrasi a bo‘lgan kubga ichki chizilgan shar uchun r = a/2, tashqi chizilgan shar uchun R = a√3/2. Sharga tashqi chizilgan silindrning balandligi H = 2R va asosining radiusi R; unda V_shar : V_silindr = 2 : 3 va sirtlar (S_shar : S_to‘la silindr) ham 2 : 3 — Arximed munosabati. Konusga (asosining radiusi r, balandligi h, yasovchisi l) ichki chizilgan shar radiusi ρ = rh/(r + l) (o‘q kesimdagi uchburchakka ichki chizilgan aylana), tashqi chizilgan shar radiusi R = l²/(2h). Ko‘pyoq sharga ichki chizilgan bo‘lsa, shar markazi uning barcha uchlaridan baravar uzoqda; sharga tashqi chizilgan bo‘lsa — barcha yoqlaridan baravar uzoqda. Yechishda o‘q kesimni chizing: ko‘p hollarda masala tekis chizma bo‘yicha aylana va uchburchak masalasiga keladi.

Namunalar
Radiusi 3 bo‘lgan shar silindrga ichki chizilgan: silindr r = 3, H = 6. V_silindr = π · 9 · 6 = 54π, V_shar = 36π, nisbat 2 : 3. S_to‘la silindr = 2π · 3 · (3 + 6) = 54π, S_shar = 36π, nisbat ham 2 : 3.
Konus: r = 6, h = 8, l = 10. Ichki chizilgan shar ρ = 6 · 8/(6 + 10) = 3; tashqi chizilgan shar R = 100/16 = 25/4. Tekshiruv: markaz uchdan R = 6,25 masofada o‘q ustida, asos aylanasigacha: √(6² + (8 − 6,25)²) = √(36 + 3,0625) = √39,0625 = 6,25.
Sinfda faoliyat

«Kubdagi shar»: kartondan qirrasi 8 cm bo‘lgan kub modelini (kattalar qaychi bilan yordam beradi) yasang va uning ichiga diametri 8 cm li plastilin shar joylashtiring. Shar hajmining kub hajmiga nisbati π/6 ≈ 52 % ekanini hisoblab, qolgan bo‘sh joyni plastilin bilan to‘ldirishga ketgan miqdor bilan solishtiring.

Mashq
1
Hajmi 64 bo‘lgan kubga ichki chizilgan shar hajmini toping.
2
Qirrasi 6 bo‘lgan kubga tashqi chizilgan shar sirtini toping.
3
Konus r = 3, h = 4 (l = 5). Ichki chizilgan shar radiusini toping.
4
Nima uchun sharga tashqi chizilgan silindrning balandligi 2R, asosining radiusi esa R?