ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Piramida va kesik piramida

Darslar 38 · 1 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Xaydarov (geometriya). Matematika 11-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. «ZAMIN NASHR» MChJ, Toshkent, 2018
38

Piramida va kesik piramida

Darslik, 2-qism: 113–126-betlar
MaqsadPiramida va kesik piramidaning elementlari, yon va to‘la sirti hamda hajmini topish va o‘xshash jismlar hajmlarining nisbatini qo‘llashni o‘rganish.
Yangi so‘zlar
piramida · pyramidapofema · slant height (apothem)kesik piramida · frustum of a pyramido‘xshashlik koeffitsiyenti · similarity ratio
Tushuntirish

Piramidaning bitta yog‘i ko‘pburchak (asos), qolganlari umumiy uchga ega uchburchaklar (yon yoqlar); uchidan asos tekisligiga tushirilgan perpendikular — balandlik H. Asosi muntazam ko‘pburchak va balandligi uning markaziga tushsa, piramida muntazam; yon yog‘ining uchdan tushirilgan balandligi — apofema l. Muntazam piramida uchun Syon = ½ P l (P — asos perimetri), Sto‘la = Syon + Sasos, hajm esa har qanday piramidada V = ⅓ Sasos H. Piramidani asosga parallel tekislik bilan kessak, unga o‘xshash kichik piramida va kesik piramida hosil bo‘ladi; o‘xshashlik koeffitsiyenti k bo‘lsa, uzunliklar k marta, yuzlar k², hajmlar k³ marta farq qiladi. Asoslari yuzlari Q₁ va Q₂, balandligi H bo‘lgan kesik piramidaning hajmi V = (H/3)(Q₁ + √(Q₁Q₂) + Q₂); muntazam kesik piramidaning yon sirti Syon = ½(P₁ + P₂) l. Masalalarda H, apofema va asosning yarim tomoni (yoki ichki aylana radiusi) hosil qiladigan to‘g‘ri burchakli uchburchakdan foydalaning.

HABCDS
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bog‘dagi kvadrat asosli chodirning tomi muntazam piramida: asosi 18 m, balandligi 12 m. Yon yog‘ining balandligi (apofema) √(12² + 9²) = 15 m, shuning uchun to‘rt yon yog‘ning yuzi ½ · 72 · 15 = 540 m². Piramida balandligi (12 m) bilan apofema (15 m) bir narsa emas, tom materialini apofema bo‘yicha hisoblash kerak.

Kim ishlatadi

Tom yopuvchilar va me’morlar yon yoqlarning yuzidan material miqdorini hisoblaydi, qadoqlash dizaynerlari piramida shaklidagi qutilar loyihalaydi, geodezistlar tepaliklar hajmini piramida bilan baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Qog‘ozga katetlari 12 sm va 16 sm bo‘lgan to‘g‘ri burchakli uchburchak chizing va gipotenuzasini chizg‘ich bilan o‘lchang: u 20 sm chiqishi kerak. Bu yarim asos, balandlik va apofema orasidagi bog‘lanish.

Namunalar
12ABCDS
Muntazam to‘rtburchakli piramida: asos tomoni 10, balandligi 12. Asos tomonining yarmi 5, apofema l = √(144 + 25) = 13. Syon = ½ · 40 · 13 = 260, Sasos = 100, Sto‘la = 360, V = ⅓ · 100 · 12 = 400. Yon qirra √(144 + 50) = √194.
126l4ABCD
Muntazam to‘rtburchakli kesik piramida: asoslari tomonlari 12 va 6, balandligi 4. Q₁ = 144, Q₂ = 36, √(Q₁Q₂) = 72; V = (4/3)(144 + 72 + 36) = (4/3) · 252 = 336. Apofema: yarim tomonlar ayirmasi 6 − 3 = 3, l = √(16 + 9) = 5; Syon = ½ (48 + 24) · 5 = 180.
Sinfda faoliyat

«Qog‘oz piramida»: kattalar yordamida qaychi bilan tomoni 6 cm kvadrat va balandligi 5 cm bo‘lgan to‘rtta teng yonli uchburchakni (asos 6 cm) qirqib, piramida yasang. Apofema 5, yarim tomon 3 bo‘lgani uchun H = 4 cm. Syon = ½ · 24 · 5 = 60 cm² va V = ⅓ · 36 · 4 = 48 cm³ ni hisoblab, balandlikni o‘lchab tekshiring.

Mashq
1
Muntazam to‘rtburchakli piramidaning asos tomoni 6, balandligi 4. Hajmini toping.
2
Muntazam to‘rtburchakli piramida asosining tomoni 8, apofemasi 5. Yon sirtini toping.
3
Kesik piramida asoslarining yuzlari 36 va 9, hajmi 84. Balandligini toping.
4
Nima uchun asosga parallel kesimda yuzlar nisbati k², hajmlar nisbati esa k³?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliZarinaning yozgi rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →