ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Almashtirishlar va bobni takrorlash

Darslar 18–19 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Xaydarov (geometriya). Matematika 11-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. «ZAMIN NASHR» MChJ, Toshkent, 2018
18

Fazoda almashtirishlar va o‘xshashlik

Darslik, 1-qism: 133–141-betlar
MaqsadFazodagi almashtirishlarni (parallel ko‘chirish, markaziy, tekislikka va o‘qqa nisbatan simmetriya, burish, gomotetiya) va ularning koordinata formulalarini bilish; o‘xshashlik va harakatni farqlash.
Yangi so‘zlar
parallel ko‘chirish · translationsimmetriya · symmetry (reflection)gomotetiya · homothetyharakat · isometry (motion)
Tushuntirish

Harakat — nuqtalar orasidagi masofani saqlaydigan almashtirish; parallel ko‘chirish, nuqtaga, tekislikka va o‘qqa nisbatan simmetriya hamda burish shunday almashtirishlardir. p(a; b; c) vektor bo‘ylab parallel ko‘chirishda (x; y; z) nuqta (x + a; y + b; z + c) ga o‘tadi. Markaz C ga nisbatan markaziy simmetriyada A nuqta A′ ga o‘tadi, bunda C — AA′ ning o‘rtasi: A′ = 2C − A. Koordinata tekisliklariga nisbatan simmetriyada bitta koordinata ishorasi o‘zgaradi: Oxy ga nisbatan (x; y; −z), Oxz ga (x; −y; z), Oyz ga (−x; y; z); koordinata o‘qlariga nisbatan ikki koordinata ishorasi o‘zgaradi (Oz ga nisbatan (−x; −y; z)), koordinata boshiga nisbatan uchalasi. Gomotetiya markazi O va koeffitsiyenti k ≠ 0 bo‘lsa, X nuqta X′ ga o‘tadi, OX′ = k·OX; masofalar |k| marta o‘zgaradi, shakl esa o‘xshash bo‘lib qoladi (gomotetiya — o‘xshashlik almashtirishi, k = ±1 dan boshqa hollarda harakat emas). Ikki shakl o‘xshash deyiladi, agar biri ikkinchisiga o‘xshashlik almashtirishi bilan o‘tsa.

AlmashtirishNuqta (x, y, z) →
parallel ko‘chirish p(a, b, c)(x + a, y + b, z + c)
markaziy simmetriya (C markaz)A′ = 2C − A
Oxy tekislikka nisbatan(x, y, −z)
Oxz tekislikka nisbatan(x, −y, z)
Oyz tekislikka nisbatan(−x, y, z)
Oz o‘qqa nisbatan(−x, −y, z)
gomotetiya (k)(kx, ky, kz)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

3D bosib chiqarish uchun balandligi 10 sm bo‘lgan modelni 1,5 marta kattalashtirdilar (gomotetiya k = 1,5). Balandligi 15 sm bo‘ladi, ammo hajm, ya’ni ketadigan material 1,5³ = 3,375 marta ko‘payadi. Shakl o‘xshash qoladi, masofalar o‘zgaradi, shuning uchun gomotetiya harakat emas.

Kim ishlatadi

3D dizaynerlar va animatorlar modelni siljitadi, aks ettiradi va masshtablaydi, me’morlar maketni haqiqiy bino masshtabida qayta hisoblaydi, kartograflar xaritani kichraytirib chizadi.

Bugun sinab ko‘ring

Katakli qog‘ozga uchburchak chizing; uning 4 katak o‘ngga siljitilgan nusxasini, vertikal chiziqqa nisbatan akslantirilgan nusxasini va bir uchidan 2 marta kattalashtirilgan nusxasini chizing. Qaysi nusxalarda tomonlar uzunligi o‘zgarmaganini aniqlang.

Namunalar
p(2; −1; 4) bo‘yicha parallel ko‘chirish: (3; 0; −2) → (5; −1; 2). C(1; 2; 3) markazga nisbatan A(4; 0; 5) ning simmetrigi A′ = 2C − A = (2 − 4; 4 − 0; 6 − 5) = (−2; 4; 1). Tekshiruv: AA′ o‘rtasi ((4 − 2)/2; (0 + 4)/2; (5 + 1)/2) = (1; 2; 3) = C.
Markaz koordinata boshida, k = −2 bo‘lgan gomotetiyada (1; −3; 2) → (−2; 6; −4). (0; 0; 0) va (1; 0; 0) orasidagi masofa 1, tasvirlari (0; 0; 0) va (−2; 0; 0) orasida 2: masofa |k| = 2 marta ortdi, shuning uchun gomotetiya harakat emas. Oyz ga nisbatan simmetriyada (4; −1; 5) → (−4; −1; 5); Oz o‘qiga nisbatan (4; −1; 5) → (−4; 1; 5).
Sinfda faoliyat

«Oyna va nusxa»: o‘quvchilar kub modelini (qalin qog‘ozdan, katta kishi yordamida qaychi bilan) yasab, uning bir uchini koordinata boshiga qo‘yadi. Har bir juftlik uch xil almashtirishni (ko‘chirish, tekislikka nisbatan simmetriya, gomotetiya) tanlab, tasvir uchlari koordinatalarini hisoblaydi va boshqa juftlik bilan tekshiradi.

Mashq
1
p(−3; 2; 5) bo‘yicha parallel ko‘chirishda (1; 1; 1) nuqta qaysi nuqtaga o‘tadi?
2
(2; −5; 4) nuqtaning Oxz tekislikka nisbatan simmetrik nuqtasini toping.
3
A(5; −1; 2) nuqtaning C(1; 3; −4) markazga nisbatan markaziy simmetrik nuqtasini toping.
4
Nima uchun k = 3 koeffitsiyentli gomotetiya harakat emas?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliZarinaning birinchi daromadiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →