Fazoda almashtirishlar va o‘xshashlik
Harakat — nuqtalar orasidagi masofani saqlaydigan almashtirish; parallel ko‘chirish, nuqtaga, tekislikka va o‘qqa nisbatan simmetriya hamda burish shunday almashtirishlardir. p(a; b; c) vektor bo‘ylab parallel ko‘chirishda (x; y; z) nuqta (x + a; y + b; z + c) ga o‘tadi. Markaz C ga nisbatan markaziy simmetriyada A nuqta A′ ga o‘tadi, bunda C — AA′ ning o‘rtasi: A′ = 2C − A. Koordinata tekisliklariga nisbatan simmetriyada bitta koordinata ishorasi o‘zgaradi: Oxy ga nisbatan (x; y; −z), Oxz ga (x; −y; z), Oyz ga (−x; y; z); koordinata o‘qlariga nisbatan ikki koordinata ishorasi o‘zgaradi (Oz ga nisbatan (−x; −y; z)), koordinata boshiga nisbatan uchalasi. Gomotetiya markazi O va koeffitsiyenti k ≠ 0 bo‘lsa, X nuqta X′ ga o‘tadi, OX′ = k·OX; masofalar |k| marta o‘zgaradi, shakl esa o‘xshash bo‘lib qoladi (gomotetiya — o‘xshashlik almashtirishi, k = ±1 dan boshqa hollarda harakat emas). Ikki shakl o‘xshash deyiladi, agar biri ikkinchisiga o‘xshashlik almashtirishi bilan o‘tsa.
| Almashtirish | Nuqta (x, y, z) → |
|---|---|
| parallel ko‘chirish p(a, b, c) | (x + a, y + b, z + c) |
| markaziy simmetriya (C markaz) | A′ = 2C − A |
| Oxy tekislikka nisbatan | (x, y, −z) |
| Oxz tekislikka nisbatan | (x, −y, z) |
| Oyz tekislikka nisbatan | (−x, y, z) |
| Oz o‘qqa nisbatan | (−x, −y, z) |
| gomotetiya (k) | (kx, ky, kz) |
3D bosib chiqarish uchun balandligi 10 sm bo‘lgan modelni 1,5 marta kattalashtirdilar (gomotetiya k = 1,5). Balandligi 15 sm bo‘ladi, ammo hajm, ya’ni ketadigan material 1,5³ = 3,375 marta ko‘payadi. Shakl o‘xshash qoladi, masofalar o‘zgaradi, shuning uchun gomotetiya harakat emas.
3D dizaynerlar va animatorlar modelni siljitadi, aks ettiradi va masshtablaydi, me’morlar maketni haqiqiy bino masshtabida qayta hisoblaydi, kartograflar xaritani kichraytirib chizadi.
Katakli qog‘ozga uchburchak chizing; uning 4 katak o‘ngga siljitilgan nusxasini, vertikal chiziqqa nisbatan akslantirilgan nusxasini va bir uchidan 2 marta kattalashtirilgan nusxasini chizing. Qaysi nusxalarda tomonlar uzunligi o‘zgarmaganini aniqlang.
«Oyna va nusxa»: o‘quvchilar kub modelini (qalin qog‘ozdan, katta kishi yordamida qaychi bilan) yasab, uning bir uchini koordinata boshiga qo‘yadi. Har bir juftlik uch xil almashtirishni (ko‘chirish, tekislikka nisbatan simmetriya, gomotetiya) tanlab, tasvir uchlari koordinatalarini hisoblaydi va boshqa juftlik bilan tekshiradi.