ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Hosila, uning geometrik va fizik ma’nosi

Darslar 3 · 1 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Xaydarov (geometriya). Matematika 11-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. «ZAMIN NASHR» MChJ, Toshkent, 2018
3

Hosila, uning geometrik va fizik ma’nosi

Darslik, 1-qism: 16–23-betlar
MaqsadHosilaning ta’rifini limit orqali yozish, uning geometrik (urinmaning burchak koeffitsiyenti) va fizik (oniy tezlik) ma’nosini tushunish hamda ta’rif bo‘yicha oddiy hosilalarni topish.
Yangi so‘zlar
hosila · derivativedifferensiallash · differentiationoniy tezlik · instantaneous velocityurinmaning burchak koeffitsiyenti · slope of the tangent
Tushuntirish

y = f(x) funksiyaning x nuqtadagi hosilasi f′(x) = lim (f(x + h) − f(x))/h (h → 0) limitdir, agar u mavjud bo‘lsa; hosilani topish amali differensiallash deyiladi. Belgilash: f′(x), y′ yoki dy/dx. Geometrik ma’no: f′(x₀) funksiya grafigiga (x₀; f(x₀)) nuqtada o‘tkazilgan urinmaning burchak koeffitsiyentiga teng. Fizik ma’no: moddiy nuqta s(t) qonun bilan harakatlansa, uning t momentdagi oniy tezligi v(t) = s′(t); umuman, hosila — funksiyaning o‘zgarish tezligi. Ta’rifdan (c)′ = 0, (x)′ = 1, (x²)′ = 2x, (x³)′ = 3x² kelib chiqadi. Hosila musbat bo‘lsa, urinma yuqoriga ko‘tariladi (funksiya shu nuqta yaqinida o‘sadi), manfiy bo‘lsa pastga tushadi.

ƒFormula
f′(x) = lim (f(x + h) − f(x))/h (h → 0)
f′(x₀) — urinmaning burchak koeffitsiyenti.
−4−3−2−11234−6−4−2246
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Avtobus yo‘lida 10-daqiqada kilometr hisoblagichi 5,000 km ni, bir soniyadan keyin 5,0125 km ni ko‘rsatdi. Bir soniyada 12,5 m, ya’ni 12,5 m/s = 45 km/soat. Intervalni qisqartirgan sari bunday nisbat spidometr ko‘rsatadigan tezlikka, ya’ni yo‘lning hosilasiga yaqinlashadi.

Kim ishlatadi

Avtomobil datchiklari ustida ishlaydigan muhandislar tezlikni vaqt bo‘yicha o‘zgarish sifatida o‘lchaydi, shifokorlar dorining qondagi miqdori shu zahoti qanchalik tez o‘zgarayotganini baholaydi, iqtisodchilar narxlar hozir qanchalik tez o‘sayotganini hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktab hovlisi yoki koridorida 5 soniyada nechta qadam tashlashingizni sekin yurib, so‘ng tez yurib sanang. Qisqa vaqt ichidagi «qadam/soniya» — bu o‘zgarish tezligi, hosila ham xuddi shunday nisbatdir.

Namunalar
xy−1123480y = 3x² − 2x(1; 1)
f(x) = 3x² − 2x. Ta’rif bo‘yicha: f(x + h) − f(x) = 3(2xh + h²) − 2h = 6xh + 3h² − 2h. h ga bo‘lamiz: 6x + 3h − 2. h → 0 da f′(x) = 6x − 2. Masalan, f′(1) = 4: grafikning (1; 1) nuqtasidagi urinma burchak koeffitsiyenti 4.
xy−4−3−2−1123−4−3−2−112340y = 1/(x + 1)
f(x) = 1/(x + 1), x ≠ −1. f(x + h) − f(x) = 1/(x + h + 1) − 1/(x + 1) = −h/((x + h + 1)(x + 1)). h ga bo‘lib va h → 0 desak, f′(x) = −1/(x + 1)². Hosila hamma joyda manfiy: funksiya o‘z aniqlanish oraliqlarida kamayadi.
Sinfda faoliyat

«Hosila tinglovchi»: sinf ikkiga bo‘linadi. Birinchi guruh funksiyani (masalan, x³ yoki 1/(x + 1)) tanlab, ta’rif bo‘yicha hosilani topadi, ikkinchi guruh esa shu funksiya grafigidagi bir nuqtada urinma burchak koeffitsiyentini jadval orqali (h = 0,1; 0,01; 0,001) taxminan hisoblaydi. Guruhlar natijalarini solishtiradi.

Mashq
1
Ta’rif bo‘yicha f(x) = 5x − 2 ning hosilasini toping.
2
Nuqta s(t) = 4t² − t (m) qonun bilan harakatlanadi. s(t + h) − s(t) = 8th + 4h² − h bo‘lsa, t = 2 s dagi oniy tezlikni (m/s) toping.
3
y = x² − 3x grafigiga x = 2 nuqtada o‘tkazilgan urinmaning burchak koeffitsiyentini toping.
4
f′(x₀) < 0 bo‘lsa, grafik va urinma haqida nima deyish mumkin? Nima uchun?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliZarinaning anjuman mavzusiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →