Hosila, uning geometrik va fizik ma’nosi
y = f(x) funksiyaning x nuqtadagi hosilasi f′(x) = lim (f(x + h) − f(x))/h (h → 0) limitdir, agar u mavjud bo‘lsa; hosilani topish amali differensiallash deyiladi. Belgilash: f′(x), y′ yoki dy/dx. Geometrik ma’no: f′(x₀) funksiya grafigiga (x₀; f(x₀)) nuqtada o‘tkazilgan urinmaning burchak koeffitsiyentiga teng. Fizik ma’no: moddiy nuqta s(t) qonun bilan harakatlansa, uning t momentdagi oniy tezligi v(t) = s′(t); umuman, hosila — funksiyaning o‘zgarish tezligi. Ta’rifdan (c)′ = 0, (x)′ = 1, (x²)′ = 2x, (x³)′ = 3x² kelib chiqadi. Hosila musbat bo‘lsa, urinma yuqoriga ko‘tariladi (funksiya shu nuqta yaqinida o‘sadi), manfiy bo‘lsa pastga tushadi.
Avtobus yo‘lida 10-daqiqada kilometr hisoblagichi 5,000 km ni, bir soniyadan keyin 5,0125 km ni ko‘rsatdi. Bir soniyada 12,5 m, ya’ni 12,5 m/s = 45 km/soat. Intervalni qisqartirgan sari bunday nisbat spidometr ko‘rsatadigan tezlikka, ya’ni yo‘lning hosilasiga yaqinlashadi.
Avtomobil datchiklari ustida ishlaydigan muhandislar tezlikni vaqt bo‘yicha o‘zgarish sifatida o‘lchaydi, shifokorlar dorining qondagi miqdori shu zahoti qanchalik tez o‘zgarayotganini baholaydi, iqtisodchilar narxlar hozir qanchalik tez o‘sayotganini hisoblaydi.
Maktab hovlisi yoki koridorida 5 soniyada nechta qadam tashlashingizni sekin yurib, so‘ng tez yurib sanang. Qisqa vaqt ichidagi «qadam/soniya» — bu o‘zgarish tezligi, hosila ham xuddi shunday nisbatdir.
«Hosila tinglovchi»: sinf ikkiga bo‘linadi. Birinchi guruh funksiyani (masalan, x³ yoki 1/(x + 1)) tanlab, ta’rif bo‘yicha hosilani topadi, ikkinchi guruh esa shu funksiya grafigidagi bir nuqtada urinma burchak koeffitsiyentini jadval orqali (h = 0,1; 0,01; 0,001) taxminan hisoblaydi. Guruhlar natijalarini solishtiradi.