ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Ikki ma’lumot qatori orasidagi bog‘lanish

Darslar 32 · 1 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Xaydarov (geometriya). Matematika 11-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. «ZAMIN NASHR» MChJ, Toshkent, 2018
32

Ikkita tur ma’lumotlar o‘rtasida bog‘liqlikni tadqiq qilish

Darslik, 2-qism: 57–67-betlar
MaqsadSochilish diagrammasi va korrelyatsiya koeffitsiyenti yordamida ikki ma’lumotlar qatori orasidagi bog‘lanishning yo‘nalishi va kuchini baholashni o‘rganish.
Yangi so‘zlar
sochilish diagrammasi · scatter plotmusbat bog‘lanish · positive relationshipmanfiy bog‘lanish · negative relationshipkorrelyatsiya koeffitsiyenti · correlation coefficient
Tushuntirish

Ikki kattalikning juft qiymatlarini (xᵢ; yᵢ) nuqtalar ko‘rinishida koordinatalar tekisligida belgilasak, sochilish diagrammasi hosil bo‘ladi. Nuqtalar chapdan o‘ngga ko‘tarilsa, bog‘lanish musbat (x o‘ssa, y ham o‘sadi), pastga tushsa — manfiy, tartibsiz tarqalgan bo‘lsa — bog‘lanish yo‘q. Nuqtalar to‘g‘ri chiziq yaqiniga qanchalik zich joylashsa, chiziqli bog‘lanish shunchalik kuchli. Buni son bilan korrelyatsiya koeffitsiyenti beradi: r = Σ(x − x̄)(y − ȳ) / √(Σ(x − x̄)² · Σ(y − ȳ)²). Uning xossalari: −1 ≤ r ≤ 1; ishorasi yo‘nalishni bildiradi; |r| = 1 bo‘lsa nuqtalar aynan bitta to‘g‘ri chiziqda, r = 0 bo‘lsa chiziqli bog‘lanish yo‘q. Taxminan |r| ≥ 0,87 kuchli, 0,5 ≤ |r| < 0,87 o‘rtacha, |r| < 0,5 sust bog‘lanish hisoblanadi. Eslatma: bog‘lanish sabab-oqibat degani emas — ikkala kattalik uchinchi bir omilga bog‘liq bo‘lishi mumkin.

NuqtalarBog‘lanish
yuqoriga ko‘tariladimusbat (r > 0)
pastga tushadimanfiy (r < 0)
tartibsizyo‘q (r ≈ 0)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Havo harorati balandlik oshgani sari pasayadi. Qisqartirilgan jadval: 0, 1, 2, 3 km balandlikda 15, 9, 2, −4 °C. Bu nuqtalar deyarli to‘g‘ri chiziqda yotadi va r ≈ −0,9995: kuchli manfiy bog‘lanish. Ammo korrelyatsiyaning o‘zi sababni isbotlamaydi: bu yerda sabab havoning siyrakligi va quyosh nurining qizdirish yo‘li bilan bog‘liq.

Kim ishlatadi

Meteorologlar kuzatuvlardagi bog‘lanishlarni topadi, tibbiyot tadqiqotchilari omil bilan kasallik orasidagi aloqani o‘rganadi, iqtisodchilar ikki ko‘rsatkich birga o‘zgarishini tahlil qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Oltita kitob yoki daftarni oling, har birining betlari sonini va qalinligini o‘lchang va nuqtalarni grafikka tushiring. Nuqtalar qaysi yo‘nalishda joylashganini va bog‘lanish kuchini so‘z bilan ayting.

Namunalar
xy1234512345670
To‘rt o‘quvchi: tayyorgarlik soati x = 1, 2, 3, 4 va test bali y = 2, 3, 5, 6. x̄ = 2,5, ȳ = 4. Σ(x − x̄)(y − ȳ) = 3 + 0,5 + 0,5 + 3 = 7, Σ(x − x̄)² = 5, Σ(y − ȳ)² = 10. r = 7/√50 ≈ 0,99 — kuchli musbat bog‘lanish.
xy1234562468100
Telefondan foydalanish soati x = 1, 2, 3, 4, 5 va qolgan batareya zaryadi y = 9, 7, 6, 3, 0. x̄ = 3, ȳ = 5; Σ(x − x̄)(y − ȳ) = −8 − 2 + 0 − 2 − 10 = −22, Σ(x − x̄)² = 10, Σ(y − ȳ)² = 50. r = −22/√500 ≈ −0,98: kuchli manfiy bog‘lanish — foydalanish ko‘paygani sari zaryad kamayadi.
Sinfda faoliyat

«Bo‘y va qo‘l kerishi»: 8 sinfdoshingizning bo‘yi va ikki qo‘lini yoygandagi kengligini o‘lchang, sochilish diagrammasini chizing. Bog‘lanish yo‘nalishi va kuchini ayting, so‘ng r ni jadval bilan hisoblang (kerak bo‘lsa, kalkulyatordan foydalaning).

Mashq
1
Nuqtalar chapdan o‘ngga pastga tushsa, r ning ishorasi qanday?
2
x = 1, 2, 3 va y = 2, 4, 6 uchun r ni toping.
3
x = 1, 2, 3 va y = 1, 3, 2 uchun r ni toping.
4
Yoz oylarida muzqaymoq sotuvi va suvda baxtsiz hodisalar soni orasida r = 0,9 chiqdi. Muzqaymoq bu hodisalarga sabab bo‘ladimi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuli8-mart tabrigi uchun faylHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →