Ikkita tur ma’lumotlar o‘rtasida bog‘liqlikni tadqiq qilish
Ikki kattalikning juft qiymatlarini (xᵢ; yᵢ) nuqtalar ko‘rinishida koordinatalar tekisligida belgilasak, sochilish diagrammasi hosil bo‘ladi. Nuqtalar chapdan o‘ngga ko‘tarilsa, bog‘lanish musbat (x o‘ssa, y ham o‘sadi), pastga tushsa — manfiy, tartibsiz tarqalgan bo‘lsa — bog‘lanish yo‘q. Nuqtalar to‘g‘ri chiziq yaqiniga qanchalik zich joylashsa, chiziqli bog‘lanish shunchalik kuchli. Buni son bilan korrelyatsiya koeffitsiyenti beradi: r = Σ(x − x̄)(y − ȳ) / √(Σ(x − x̄)² · Σ(y − ȳ)²). Uning xossalari: −1 ≤ r ≤ 1; ishorasi yo‘nalishni bildiradi; |r| = 1 bo‘lsa nuqtalar aynan bitta to‘g‘ri chiziqda, r = 0 bo‘lsa chiziqli bog‘lanish yo‘q. Taxminan |r| ≥ 0,87 kuchli, 0,5 ≤ |r| < 0,87 o‘rtacha, |r| < 0,5 sust bog‘lanish hisoblanadi. Eslatma: bog‘lanish sabab-oqibat degani emas — ikkala kattalik uchinchi bir omilga bog‘liq bo‘lishi mumkin.
| Nuqtalar | Bog‘lanish |
|---|---|
| yuqoriga ko‘tariladi | musbat (r > 0) |
| pastga tushadi | manfiy (r < 0) |
| tartibsiz | yo‘q (r ≈ 0) |
Havo harorati balandlik oshgani sari pasayadi. Qisqartirilgan jadval: 0, 1, 2, 3 km balandlikda 15, 9, 2, −4 °C. Bu nuqtalar deyarli to‘g‘ri chiziqda yotadi va r ≈ −0,9995: kuchli manfiy bog‘lanish. Ammo korrelyatsiyaning o‘zi sababni isbotlamaydi: bu yerda sabab havoning siyrakligi va quyosh nurining qizdirish yo‘li bilan bog‘liq.
Meteorologlar kuzatuvlardagi bog‘lanishlarni topadi, tibbiyot tadqiqotchilari omil bilan kasallik orasidagi aloqani o‘rganadi, iqtisodchilar ikki ko‘rsatkich birga o‘zgarishini tahlil qiladi.
Oltita kitob yoki daftarni oling, har birining betlari sonini va qalinligini o‘lchang va nuqtalarni grafikka tushiring. Nuqtalar qaysi yo‘nalishda joylashganini va bog‘lanish kuchini so‘z bilan ayting.
«Bo‘y va qo‘l kerishi»: 8 sinfdoshingizning bo‘yi va ikki qo‘lini yoygandagi kengligini o‘lchang, sochilish diagrammasini chizing. Bog‘lanish yo‘nalishi va kuchini ayting, so‘ng r ni jadval bilan hisoblang (kerak bo‘lsa, kalkulyatordan foydalaning).