ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Integralga doir masalalar yechish

Darslar 27 · 1 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Xaydarov (geometriya). Matematika 11-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. «ZAMIN NASHR» MChJ, Toshkent, 2018
27

Masalalar yechish (integral)

Darslik, 2-qism: 13–26-betlar
MaqsadDifferensial tenglamalar y′ = f(x), y′ = ky va y′ = k(y − a) ni yechish va ularni harakat, o‘sish, sovish masalalariga qo‘llashni o‘rganish.
Yangi so‘zlar
differensial tenglama · differential equationboshlang‘ich shart · initial conditionumumiy yechim · general solutionproporsionallik koeffitsiyenti · proportionality coefficient
Tushuntirish

Noma’lum funksiyaning hosilasi qatnashgan tenglama differensial tenglama deyiladi. Eng sodda ko‘rinishi y′ = f(x): uning yechimi f ning boshlang‘ich funksiyasi, ya’ni y = F(x) + C, bu yerda C — ixtiyoriy son, shuning uchun yechimlar cheksiz ko‘p (umumiy yechim). Aniq yechimni ajratish uchun boshlang‘ich shart beriladi, masalan y(x₀) = y₀: uni umumiy yechimga qo‘yib C ni topamiz. Harakat masalalarida s′(t) = v(t) va v′(t) = a(t), shuning uchun yo‘l tezlikning, tezlik tezlanishning boshlang‘ich funksiyasi. O‘zgarish tezligi miqdorning o‘ziga proporsional bo‘lsa, y′ = ky va uning yechimi y = y₀e^(kt) bo‘ladi (k > 0 — o‘sish, k < 0 — kamayish). Agar tezlik y − a ayirmaga proporsional bo‘lsa, y′ = k(y − a), z = y − a almashtirish bilan y = a + (y₀ − a)e^(kt) hosil bo‘ladi — Nyutonning sovish qonuni shunday yoziladi.

ƒFormula
y′ = f(x) ⇒ y = F(x) + C
Boshlang‘ich shart C ni aniqlaydi.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Dorining qondagi miqdori o‘zidagi miqdorga mutanosib tezlikda kamayadi (y′ = ky). Faraz qilaylik, dori yarim yemirilish vaqti 6 soat bo‘lgan va boshida 80 birlik: 12 soatdan keyin 80 · 2⁻² = 20 birlik qoladi. Differensial tenglama va boshlang‘ich shart birga bo‘lganda faqat bitta javob chiqadi.

Kim ishlatadi

Farmakologlar dori qabul qilish vaqtlarini rejalashtiradi, muhandislar qizigan qurilma sovishini bashorat qiladi, ekologlar populyatsiya o‘zgarishini modellashtiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Qog‘ozga 80 sonini yozing va uni qayta-qayta ikkiga bo‘lib boring (80, 40, 20, …). Necha bo‘lishdan keyin son 1 dan kichik bo‘lishini sanang va bu yarim yemirilish bosqichlari ekanini ayting.

Namunalar
xy−112−8−448120C = 5C = 0(1; 5)
y′ = 6x² − 4x tenglamaning y(1) = 5 shartni qanoatlantiruvchi yechimini toping. Umumiy yechim y = 2x³ − 2x² + C. x = 1 da 2 − 2 + C = 5, ya’ni C = 5. Javob: y = 2x³ − 2x² + 5. Tekshiruv: y′ = 6x² − 4x, y(1) = 5.
t, daq°C10203040204060800T(t)8050
Bakteriyalar soni o‘z miqdoriga proporsional o‘sadi, har 2 soatda ikki barobar ko‘payadi, boshida 100 ta. Bunda y = 100e^(kt), e^(2k) = 2, demak 6 soatdan keyin y = 100 · (e^(2k))³ = 100 · 8 = 800. Choy 80 °C, xona 20 °C, T′ = k(T − 20); farq 10 daqiqada yarmiga kamaysa, T(10) = 20 + (80 − 20) · ½ = 50 °C.
Sinfda faoliyat

«Tormozlanish»: avtomobil 20 m/s tezlikda ketmoqda va a = −4 m/s² tezlanish bilan tormozlanadi. Tenglamalarni v′ = −4, v(0) = 20 va s′ = v, s(0) = 0 deb yozing va yeching. To‘xtash vaqti va tormozlanish yo‘lini toping (v = 20 − 4t, t = 5 s, s = 20t − 2t² = 50 m).

Mashq
1
y′ = 4x³ − 3 tenglamaning y(0) = 2 shartni qanoatlantiruvchi yechimini toping.
2
Nuqtaning tezligi v(t) = 6 − 2t (m/s). U t = 0 dan t = 3 s gacha qancha yo‘l bosadi (v > 0)?
3
y′ = ky, y(0) = 5 va y(1) = 10. y(3) ni toping.
4
Nima uchun y′ = f(x) ning yechimi bitta funksiya emas, funksiyalar oilasi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliZarinaning shikoyat xatiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →