Masalalar yechish (integral)
Noma’lum funksiyaning hosilasi qatnashgan tenglama differensial tenglama deyiladi. Eng sodda ko‘rinishi y′ = f(x): uning yechimi f ning boshlang‘ich funksiyasi, ya’ni y = F(x) + C, bu yerda C — ixtiyoriy son, shuning uchun yechimlar cheksiz ko‘p (umumiy yechim). Aniq yechimni ajratish uchun boshlang‘ich shart beriladi, masalan y(x₀) = y₀: uni umumiy yechimga qo‘yib C ni topamiz. Harakat masalalarida s′(t) = v(t) va v′(t) = a(t), shuning uchun yo‘l tezlikning, tezlik tezlanishning boshlang‘ich funksiyasi. O‘zgarish tezligi miqdorning o‘ziga proporsional bo‘lsa, y′ = ky va uning yechimi y = y₀e^(kt) bo‘ladi (k > 0 — o‘sish, k < 0 — kamayish). Agar tezlik y − a ayirmaga proporsional bo‘lsa, y′ = k(y − a), z = y − a almashtirish bilan y = a + (y₀ − a)e^(kt) hosil bo‘ladi — Nyutonning sovish qonuni shunday yoziladi.
Dorining qondagi miqdori o‘zidagi miqdorga mutanosib tezlikda kamayadi (y′ = ky). Faraz qilaylik, dori yarim yemirilish vaqti 6 soat bo‘lgan va boshida 80 birlik: 12 soatdan keyin 80 · 2⁻² = 20 birlik qoladi. Differensial tenglama va boshlang‘ich shart birga bo‘lganda faqat bitta javob chiqadi.
Farmakologlar dori qabul qilish vaqtlarini rejalashtiradi, muhandislar qizigan qurilma sovishini bashorat qiladi, ekologlar populyatsiya o‘zgarishini modellashtiradi.
Qog‘ozga 80 sonini yozing va uni qayta-qayta ikkiga bo‘lib boring (80, 40, 20, …). Necha bo‘lishdan keyin son 1 dan kichik bo‘lishini sanang va bu yarim yemirilish bosqichlari ekanini ayting.
«Tormozlanish»: avtomobil 20 m/s tezlikda ketmoqda va a = −4 m/s² tezlanish bilan tormozlanadi. Tenglamalarni v′ = −4, v(0) = 20 va s′ = v, s(0) = 0 deb yozing va yeching. To‘xtash vaqti va tormozlanish yo‘lini toping (v = 20 − 4t, t = 5 s, s = 20t − 2t² = 50 m).