ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Ekstremal masalalar

Darslar 9 · 1 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Xaydarov (geometriya). Matematika 11-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. «ZAMIN NASHR» MChJ, Toshkent, 2018
9

Ekstremal masalalarni yechishda differensial hisob usullari

Darslik, 1-qism: 50–55-betlar
MaqsadGeometrik, fizik va iqtisodiy mazmunli ekstremal masalalarni funksiya tuzib, hosila yordamida yechish.
Yangi so‘zlar
ekstremal masala · extremal (optimisation) problemtezlanish · accelerationdaromad · revenue / profitaniqlanish sohasi · domain
Tushuntirish

Ekstremal masala — biror kattalikning eng katta yoki eng kichik qiymatini topish masalasi. Yechish ketma-ketligi: 1) o‘zgaruvchini (masalan, x) tanlang va uning mumkin bo‘lgan qiymatlarini (aniqlanish sohasini) yozing; 2) optimallashtiriladigan kattalikni shu o‘zgaruvchining funksiyasi sifatida ifodalang, shartdan boshqa o‘zgaruvchilarni yo‘qotib; 3) hosilani topib, statsionar nuqtalarni toping; 4) hosila ishorasi yoki kesma uchlaridagi qiymatlar bilan eng katta/eng kichik qiymatni aniqlang; 5) javobni masala tilida yozing. Fizikada tezlik v = s′, tezlanish a = v′ = s″ (m/s²), shuning uchun «eng katta tezlik» uchun v ni, «eng katta tezlanish» uchun a ni hosila yordamida tekshirasiz. Iqtisodiyotda daromad yoki foyda x ta mahsulotning funksiyasi P(x) bo‘ladi va uning maksimumi P′(x) = 0 dan topiladi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sinf yuzi 36 kvadrat plitka bo‘lgan to‘rtburchak gulzorni butun plitka tomonlari bilan chegaralamoqchi. Chegara uzunligi (plitka uzunligida): 1×36 da 74, 2×18 da 40, 3×12 da 30, 4×9 da 26, 6×6 da 24. Eng qisqa chegara kvadratda: unga eng kam hoshiya kerak bo‘ladi.

Kim ishlatadi

Qadoqlash dizaynerlari bir xil sig‘imda kam material ketadigan shaklni tanlaydi, logistika rejalashtiruvchilari yo‘l uzunligini eng qisqa qiladi, fermerlar berilgan maydon uchun to‘siq uzunligini tejaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Katakli qog‘ozda yuzi 24 katak bo‘lgan barcha butun tomonli to‘g‘ri to‘rtburchaklarni chizing va har birining perimetrini hisoblang. Qaysi shakl eng qisqa chegarali ekanini yozing.

Namunalar
80 − 2xxxdevorABCD
Devorga taqalgan to‘g‘ri to‘rtburchak shaklidagi bog‘ni uch tomondan 80 m to‘r bilan o‘rash kerak (devor tomoni o‘ralmaydi). Devorga perpendikular tomon x m bo‘lsin, u holda devorga parallel tomon 80 − 2x m, yuz S(x) = x(80 − 2x), 0 < x < 40. S′ = 80 − 4x = 0 ⇒ x = 20; S′ «+» dan «−» ga o‘tadi, demak, maksimum: S(20) = 20 · 40 = 800 m².
tv1234567892040600v = −3t² + 24t(4; 48)
Harakat qonuni s(t) = −t³ + 12t² (m). v(t) = −3t² + 24t, a(t) = −6t + 24. Eng katta tezlik v′ = a = 0 da: t = 4 s (a «+» dan «−» ga o‘tadi). v(4) = −48 + 96 = 48 m/s. Shu paytgacha bosib o‘tilgan yo‘l s(4) = −64 + 192 = 128 m.
Sinfda faoliyat

«Qutini loyihalang»: juftliklar A4 qog‘ozdan (o‘qituvchi yoki kattalar yordamida kesib, qaychi bilan ehtiyot bo‘ling) turli x ga ega ochiq qutilar tayyorlab, hajmlarini hisoblab jadvalga yozadi va qaysi x da hajm eng katta bo‘lishini taxmin qiladi. So‘ng hosila bilan topilgan natijani jadval bilan solishtiring.

Mashq
1
Yig‘indisi 20 ga teng ikki musbat sonning ko‘paytmasi eng ko‘pi bilan nechaga teng bo‘lishi mumkin?
2
Nuqta s(t) = t³ − 9t² + 24t (m) qonun bilan harakatlanadi. Qaysi paytda (s) tezlanish nolga teng?
3
Kafe sendvich narxini x ming so‘m qilib belgilasa, kuniga 120 − 10x ta sendvich sotiladi. Kunlik tushum eng katta bo‘ladigan narxda tushum necha ming so‘m bo‘ladi?
4
Nima uchun yuz funksiyasi S(x) = x(80 − 2x) ning statsionar nuqtasi eng katta, eng kichik emas, qiymat beradi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliEkobog‘ uchun rejaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →