Darslar 44–45 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Xaydarov (geometriya). Matematika 11-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. «ZAMIN NASHR» MChJ, Toshkent, 2018
45
Stereometriyani takrorlash
Darslik, 2-qism: 177–187-betlar
MaqsadStereometriya kursini takrorlash: ko‘pyoqlar va aylanish jismlari formulalari, fazoda koordinatalar va vektorlar hamda murakkab shakllar.
Eyler formulasi: qavariq ko‘pyoqda U − Q + Y = 2 (U — uchlar, Q — qirralar, Y — yoqlar soni). Prizma V = S_asos H, S_yon = P H (to‘g‘ri); silindr V = πr²H, S_yon = 2πrH; piramida va konus V = ⅓ S_asos H, konusda S_yon = πrl; shar V = (4/3)πR³, S = 4πR²; kesik jismlarda V = (H/3)(Q₁ + √(Q₁Q₂) + Q₂). O‘xshash jismlarda k — chiziqli o‘lchamlar nisbati: yuzlar k², hajmlar k³. Koordinatalarda AB = √((x₂ − x₁)² + (y₂ − y₁)² + (z₂ − z₁)²), kesma o‘rtasi — koordinatalar yarim yig‘indisi; vektorlarning skalar ko‘paytmasi a · b = x₁x₂ + y₁y₂ + z₁z₂ = |a||b|cosφ, va a · b = 0 ⟺ a ⟂ b. Murakkab jismni oddiy qismlarga bo‘lib, hajmlarni qo‘shamiz, sirtni hisoblashda ichki (yopishgan) yuzlarni tashlab yuboramiz. DTM testlarida javoblarni tezda baholash (birlik, ishora, aniq qiymatning kattaligi) xatolarni ushlaydi.
Namunalar
a (x; 2; −1) va b (3; x; 4) perpendikular bo‘lsa: 3x + 2x − 4 = 0, x = 4/5. A (1; 2; 3) va B (4; 6; 15) orasidagi masofa √(9 + 16 + 144) = 13.
Qirrasi 6 bo‘lgan kub ustiga balandligi 4 bo‘lgan muntazam to‘rtburchakli piramida qo‘yilgan (asosi kubning yuqori yog‘i). V = 216 + ⅓ · 36 · 4 = 264. Sirt: kubning 5 ta yog‘i 5 · 36 = 180; piramida apofemasi √(16 + 9) = 5, S_yon = ½ · 24 · 5 = 60; jami 240.
Sinfda faoliyat
«Yig‘ma jism»: o‘zingiz silindr ustiga konus qo‘yilgan (qalam yoki chodir kabi) jism modelini yasang va o‘lchamlarini yozing. Hajmini va sirtini hisoblang, so‘ng ichki yopishgan yuz nega sirtga kirmasligini tushuntiring. Do‘stingiz natijani qayta hisoblab tekshirsin.
Mashq
1
Asosi katetlari 9 va 12 bo‘lgan to‘g‘ri burchakli uchburchak, balandligi 4 bo‘lgan to‘g‘ri prizmaning hajmini toping.
216
2
Asosi yettiburchak bo‘lgan piramidada nechta qirra bor?
14
3
A (2; −4; 6) va B (4; 0; −2) kesma o‘rtasining koordinatalarini toping.
(3; −2; 2)
4
n-burchakli prizma uchun Eyler formulasi bajarilishini ko‘rsating.
Uchlar U = 2n, qirralar Q = 3n (n ta ostki, n ta ustki, n ta yon), yoqlar Y = n + 2. U − Q + Y = 2n − 3n + n + 2 = 2.