ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Shar bobi va stereometriyani takrorlash

Darslar 44–45 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Xaydarov (geometriya). Matematika 11-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. «ZAMIN NASHR» MChJ, Toshkent, 2018
45

Stereometriyani takrorlash

Darslik, 2-qism: 177–187-betlar
MaqsadStereometriya kursini takrorlash: ko‘pyoqlar va aylanish jismlari formulalari, fazoda koordinatalar va vektorlar hamda murakkab shakllar.
Yangi so‘zlar
Eyler formulasi · Euler’s formulaskalar ko‘paytma · dot productmurakkab jism · composite solido‘xshash jismlar · similar solids
Tushuntirish

Eyler formulasi: qavariq ko‘pyoqda U − Q + Y = 2 (U — uchlar, Q — qirralar, Y — yoqlar soni). Prizma V = Sasos H, Syon = P H (to‘g‘ri); silindr V = πr²H, Syon = 2πrH; piramida va konus V = ⅓ Sasos H, konusda Syon = πrl; shar V = (4/3)πR³, S = 4πR²; kesik jismlarda V = (H/3)(Q₁ + √(Q₁Q₂) + Q₂). O‘xshash jismlarda k — chiziqli o‘lchamlar nisbati: yuzlar k², hajmlar k³. Koordinatalarda AB = √((x₂ − x₁)² + (y₂ − y₁)² + (z₂ − z₁)²), kesma o‘rtasi — koordinatalar yarim yig‘indisi; vektorlarning skalar ko‘paytmasi a · b = x₁x₂ + y₁y₂ + z₁z₂ = |a||b|cosφ, va a · b = 0 ⟺ a ⟂ b. Murakkab jismni oddiy qismlarga bo‘lib, hajmlarni qo‘shamiz, sirtni hisoblashda ichki (yopishgan) yuzlarni tashlab yuboramiz. DTM testlarida javoblarni tezda baholash (birlik, ishora, aniq qiymatning kattaligi) xatolarni ushlaydi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Rasadxona minorasi silindr shaklida, ustida yarim shar gumbaz bor: radius 4 m, silindr balandligi 6 m. Hajm π · 4² · 6 + ⅔π · 4³ ≈ 436 m³, gumbaz sirti 2π · 4² ≈ 101 m². Murakkab jismni oddiy qismlarga bo‘lib, har biriga o‘z formulasini qo‘llaymiz.

Kim ishlatadi

Me’morlar va muhandislar murakkab shakldagi binolar hajmi va sirtini qismlarga bo‘lib hisoblaydi, 3D modellovchilar murakkab ob’ektlarni oddiy jismlardan quradi, qadoqlash dizaynerlari idish shakli uchun material miqdorini topadi.

Bugun sinab ko‘ring

Uyingizdagi yoki sinfdagi biror buyumni tanlang (masalan, idish yoki qalamdon) va u qaysi oddiy jismlardan tuzilganini hamda har bir qismi uchun qaysi formula kerakligini yozib chiqing.

Namunalar
a (x; 2; −1) va b (3; x; 4) perpendikular bo‘lsa: 3x + 2x − 4 = 0, x = 4/5. A (1; 2; 3) va B (4; 6; 15) orasidagi masofa √(9 + 16 + 144) = 13.
64ABCDA₁B₁C₁D₁S
Qirrasi 6 bo‘lgan kub ustiga balandligi 4 bo‘lgan muntazam to‘rtburchakli piramida qo‘yilgan (asosi kubning yuqori yog‘i). V = 216 + ⅓ · 36 · 4 = 264. Sirt: kubning 5 ta yog‘i 5 · 36 = 180; piramida apofemasi √(16 + 9) = 5, Syon = ½ · 24 · 5 = 60; jami 240.
Sinfda faoliyat

«Yig‘ma jism»: o‘zingiz silindr ustiga konus qo‘yilgan (qalam yoki chodir kabi) jism modelini yasang va o‘lchamlarini yozing. Hajmini va sirtini hisoblang, so‘ng ichki yopishgan yuz nega sirtga kirmasligini tushuntiring. Do‘stingiz natijani qayta hisoblab tekshirsin.

Mashq
1
Asosi katetlari 9 va 12 bo‘lgan to‘g‘ri burchakli uchburchak, balandligi 4 bo‘lgan to‘g‘ri prizmaning hajmini toping.
2
Asosi yettiburchak bo‘lgan piramidada nechta qirra bor?
3
A (2; −4; 6) va B (4; 0; −2) kesma o‘rtasining koordinatalarini toping.
4
n-burchakli prizma uchun Eyler formulasi bajarilishini ko‘rsating.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliO‘n ikki yil qutisiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →