Murakkab funksiyaning hosilasi
y = f(g(x)) ko‘rinishdagi funksiya murakkab funksiya deyiladi: avval x bo‘yicha g(x) hisoblanadi (ichki funksiya), so‘ng f unga qo‘llanadi (tashqi funksiya). Uning hosilasi (f(g(x)))′ = f′(g(x)) · g′(x) formula bilan topiladi: tashqi funksiyaning hosilasi ichki funksiya qiymatida olinib, ichki funksiyaning hosilasiga ko‘paytiriladi. Masalan, (sin(kx + b))′ = k cos(kx + b) va ((kx + b)ⁿ)′ = nk(kx + b)ⁿ⁻¹. Formulaning ma’nosi: x bir oz o‘zgarsa, g shuncha tez o‘zgaradi, g ning o‘zgarishi esa f ni o‘z tezligida o‘zgartiradi, shuning uchun tezliklar ko‘paytiriladi. Uch qavatli funksiyalarda bu qoida ketma-ket ikki marta qo‘llanadi, ko‘paytma yoki bo‘linma bilan birga kelsa, avval shu qoidalar, so‘ng zanjir qoidasi ishlatiladi.
Velosipedchi har soniyada pedalni 1 marta aylantiradi; uzatma tufayli g‘ildirak pedalning har aylanishiga 2,5 marta aylanadi, g‘ildirak aylanasi esa 2 m. Tezliklar ketma-ket ko‘paytiriladi: 1 · 2,5 · 2 = 5 m/s. Murakkab funksiya hosilasi ham shunday: har bir «qatlam»ning o‘zgarish tezligi ko‘paytiriladi.
Mexanik muhandislar tishli uzatmalarni hisoblaydi, ekologlar bir miqdorning boshqasiga, u esa uchinchisiga ta’sirini zanjir bo‘yicha baholaydi, fiziklar birliklarni bir necha bosqichda o‘zgartirganda tezliklarni ko‘paytiradi.
36 km/soat ni m/s ga ikki bosqichda aylantiring: avval 1000 m/km ga ko‘paytiring, so‘ng 1 soat/3600 s ga. Har bir ko‘paytuvchi bir «qatlam»ning tezligi, ularning ko‘paytmasi esa natija, murakkab funksiya hosilasidagi kabi.
«Qatlamlar»: kartochkalarda murakkab funksiyalar (sin 5x, (x² − 4)⁶, ln(x³ + 1), e^(cos x)). Har bir juftlik funksiyani «piyoz» kabi qatlamlarga ajratadi: ichki → tashqi, qatlamlar ketma-ketligini yozadi va faqat shundan keyin hosilani topadi.