ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Urinma va normal tenglamalari. Masalalar yechish

Darslar 6–7 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Xaydarov (geometriya). Matematika 11-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. «ZAMIN NASHR» MChJ, Toshkent, 2018
6

Funksiya grafigiga o‘tkazilgan urinma va normal tenglamalari

Darslik, 1-qism: 34–38-betlar
MaqsadFunksiya grafigiga berilgan nuqtada o‘tkazilgan urinma va normal tenglamalarini tuzish hamda berilgan to‘g‘ri chiziqqa parallel urinmani topish.
Yangi so‘zlar
urinma tenglamasi · tangent equationnormal · normal lineparallellik sharti · condition of parallelismperpendikularlik sharti · condition of perpendicularity
Tushuntirish

y = f(x) grafigiga abssissasi x₀ bo‘lgan nuqtada o‘tkazilgan urinmaning burchak koeffitsiyenti f′(x₀) ga teng va u (x₀; f(x₀)) nuqtadan o‘tadi, shuning uchun urinma tenglamasi y − f(x₀) = f′(x₀)(x − x₀). Normal — shu nuqtada urinmaga perpendikular to‘g‘ri chiziq; burchak koeffitsiyentlari ko‘paytmasi −1 bo‘lgani uchun, f′(x₀) ≠ 0 da normal tenglamasi y − f(x₀) = −(1/f′(x₀))(x − x₀). Agar f′(x₀) = 0 bo‘lsa, urinma gorizontal (y = f(x₀)), normal esa vertikal (x = x₀). Grafikka y = kx + b ga parallel urinma kerak bo‘lsa, f′(x₀) = k tenglamadan x₀ topiladi va keyin urinma tenglamasi yoziladi. Urinmaning Ox o‘qining musbat yo‘nalishi bilan burchagi α uchun tg α = f′(x₀).

ƒFormula
y − f(x₀) = f′(x₀)(x − x₀)
Urinma tenglamasi.
−4−3−2−11234−6−4−2246
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Velosiped g‘ildiragi aylanayotganda undagi loy yoki suv tomchisi uzilgan nuqtada g‘ildirak aylanasiga urinma bo‘ylab uchib ketadi. Shuning uchun urinma yo‘nalishini bilish mudguard (to‘sqich) qayerga qo‘yilishini aniqlaydi. Normal esa urinishga perpendikulyar bo‘lib, aylananing markaziga qaraydi: g‘ildirak o‘qi ham shu chiziq bo‘ylab joylashgan.

Kim ishlatadi

Yo‘l loyihachilari egri yo‘lning har bir nuqtasida urinma yo‘nalishini chizadi, mashinasozlar aylanuvchi detaldan uchib chiqadigan zarralarni to‘sadi, sportchilar va murabbiylar disk yoki bolg‘a qaysi yo‘nalishda uchishini tahlil qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Devordagi yoki telefondagi soat siferblatida soniya mili uchini kuzating. 3 raqamida u to‘g‘ri pastga, 6 raqamida chapga yuradi: har nuqtada harakat yo‘nalishi aylanaga urinma, markazga olib boradigan chiziq esa normal.

Namunalar
xy−3−2−11234−448120y = x³ − 3x(2; 2)
f(x) = x³ − 3x, x₀ = 2. f(2) = 2, f′(x) = 3x² − 3, f′(2) = 9. Urinma: y − 2 = 9(x − 2), ya’ni y = 9x − 16. Normal: y − 2 = −(1/9)(x − 2), ya’ni y = −x/9 + 20/9.
xy−2−112−4−22460y = x³ − 2x(1; −1)(−1; 1)
f(x) = x³ − 2x grafigiga y = x + 4 ga parallel urinmalar: f′(x) = 3x² − 2 = 1 ⇒ x₀ = ±1. f(1) = −1: y + 1 = x − 1, ya’ni y = x − 2; f(−1) = 1: y − 1 = x + 1, ya’ni y = x + 2. Gorizontal urinma, masalan, y = x² − 4x + 5 uchun: 2x − 4 = 0 ⇒ x₀ = 2, f(2) = 1, tenglama y = 1.
Sinfda faoliyat

«Ikki to‘g‘ri chiziq»: juftliklar tanlagan funksiya grafigida (masalan, y = x² − 2x) bir nuqta oladi, urinma va normal tenglamalarini yozadi va chizg‘ich bilan koordinata tekisligida chizadi. Ikkinchi juftlik chizmaning to‘g‘ri burchak hosil qilishini transportir yoki to‘g‘ri burchakli chizg‘ich bilan tekshiradi.

Mashq
1
f(x) = x² + 2x grafigiga x₀ = −3 nuqtada o‘tkazilgan urinmaning burchak koeffitsiyentini toping.
2
y = eˣ grafigiga x₀ = 0 nuqtada o‘tkazilgan urinma tenglamasini yozing.
3
y = x³ − 3x grafigining qaysi nuqtalarida urinma gorizontal?
4
Nima uchun normalning burchak koeffitsiyenti −1/f′(x₀) ga teng va f′(x₀) = 0 bo‘lganda normal qanday bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMaktab tomidagi quyosh paneliHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →